Koliki uticaj na društvene odnose i događaje u regionu mogu imati intelektualci, možda najbolje govori slučaj nacrta (po starome načertanija) Memoranduma SANU, od čijega će objavljivanja śutra biti ravno četiri decenije. Dobrica Ćosić je, kao koautor u sjenci i naknadni aktivni komentator, često govorio o obaveznosti angažmana intelektualaca u aktuelnoj društvenoj stvarnosti.
Četiri decenije kasnije uvodni dio Memoranduma o društveno-ekonomskim problemima posve je zanemarljiv, ali je njegov nacionalistički kredo itekako aktivan, naročito na diskurzivnome nivou – tada postavljene „akademske“ matrice o „fizičkom uništenju“ Srba u periodu od Drugoga svjetskog rata, „prinudnoj asimilaciji“, „kulturnome genocidu“, „ideološkoj indoktrinaciji“ i nametnutom „kompleksu krivice“ pogonsko su gorivo današnjih srpskih nacionalističkih politika. Atraktivna je i sad strategija srpskih i prosrpskih partija „povratak“ (većinom novoizmišljenoj) „tradiciji“, što takođe stoji kao jedan od zaključaka Memoranduma da Srbija mora „ponovo naći sebe“.
Nije, naravno, taj akademski nacrt Memoranduma samo preuzet kao politička agenda, ali je bitno oblikovao stvarnost jer je doživljaj ugroženosti institucionalizovan kroz, kako se na samome početku Memoranduma veli, „najstariju ustanovu naučnog i kulturnog stvaralaštva u ovom narodu“. Time je interpretacija kojom društvena kriza postaje nacionalna kriza dobila status naučne činjenice.
U tih 40 godina mogli su se pratiti brojni programi, strategije, deklaracije i inicijative (poput Priloga javnoj raspravi o ustavu iz 1988. godine, ili Nacionalne strategije srpskih rodoljubivih udruženja sa prostora bivše Jugoslavije iz 2011. ili Inicijative za očuvanje srpskog identiteta i nacionalnog jedinstva srpskog naroda u Crnoj Gori iz 2022. godine) koji su se zasnivali na tezama uspostavljenim u Memorandumu, a iza kojega su stajala udruženja kulture.
Potvrda da se intelektualni rad ne odvija u sterilnoj laboratoriji, da se ideje ne razvijaju u objektivnoj i neutralnoj zoni izvan društvenih događanja i sukoba imamo i danas, i to na pretek, uprkos tome što nas npr. CANU ubjeđuje da je akademija „živi organizam koji mora balansirati između intelektualne distance i društvene odgovornosti“, pa bira da ne daje mišljenja dok se ne utvrdi da nešto ima istorijsku težinu.
Ali dok CANU bira da ćuti i u potpunome miru uživa akademijske naknade, Univerzitet Crne Gore sprovodi i unapređuje strategiju vektora meke moći Ruskoga mira, koju je projektovao rektor Božović prije više od 10 godina.
Tako su u poneđeljak, sudeći po sajtu Univerziteta Crne Gore, u biblioteci Istorijskoga instituta održana dva predavanja. Stoje na sajtu imena govornika s akademskim titulama i pozicijama, naslovi njihovih tema, a zaključuje se ovako: „Predavanje je proteklo u akademskoj atmosferi, razmjeni iskustava u istraživačkom radu u arhivskim fondovima kao i o mogućnostima saradnje. Predavanju je prisustvovao i ambasador Ruske Federacije u Crnoj Gori Aleksandar Lukašik.“
7No kako zapravo izgleda „akademska atmosfera“ na Istorijskome institutu, vidi se po opisu koji donosi CGO, čiji je predstavnik Ivan Kašćelan bio među rijetkim prisutnim na tzv. predavanjima.
Kašćelan tvrdi da je Ekaterina Entina govorila o „demonizaciji srpskog stanovništva nakon ratova 90-ih”, a da je na pitanje zašto u predavanju o Balkanu koristi stalno formulaciju „Srpski svet“ odgovorila da će „kada objave knjige o crnogorskom narodu, govoriti o crnogorskom svetu“.
U Kašćelanove tvrdnje možemo, a ne moramo vjerovati. Ja apsolutno vjerujem, a evo i zašto:
CGO je u reagovanju ovim povodom naveo da je Ekaterina Entina savjetnica direktoraFonda Gorčakov, koji je pod sankcijama Evropske unije. Međutim, to nije jedini proksi Kremlja s kojim je povezana. Od ljeta 2018. do ljeta 2025. aktivno je sarađivala s „Međunarodnim diskusionim klubom 'Valdaj'“, na kojem ima svoju autorsku stranicu.
Istraživačka služba Evropskoga parlamenta u svojim izvještajima 2018. i 2019. godine označila je „Valdaj“ kao proksi Kremlja čiji je cilj uticaj na strane eksperte. Decembra 2025. predśednik Upravnoga odbora te organizacije Andrej Bistricki stavljen je pod sankcije EU zbog doprinosa ruskoj „infrastrukturi proizvodnje i širenja državnih narativa“, te zbog podržavanja ili omogućavanja informacionih manipulacija.
S njim je sankcijama podvrgnut i Fjodor Lukjanov, direktor istraživanja u Valdaju, te programski direktori Ivan Timofejev i Timofej Bordačev, koji je ujedno akademski rukovodilac Centra za sveobuhvatne evropske i međunarodne studije pri Nacionalnom istraživačkom univerzitetu „Visoka škola ekonomije“, na kojem radi i Entina. Saradnik Valdaja je u isto vrijeme bio i drugi gostujući predavač na Istorijskome institutu Mark Entin.
Ali da ne bi Entina nosila teret svojih kolega iz institucija đe radi i s kojima sarađuje, s jedne strane, te da bi bilo posve jasno zašto ju je ugostila jedinica Univerziteta pod vođstvom rektora Božovića, evo nekoliko njenih citata.
Da Entina nije objektivna naučnica, vidi se i po njenim strateškim tekstovima, u kojima jako nalikuje rektoru Božoviću. Ona ne ispituje i opisuje djelovanje, što bi bila aktivnost naučnika, već ga propisuje, kao u koautorskome tekstu komentarom o paradoksalno povoljnom rezultatu kanselovanja Rusije: „Time se može i treba koristiti.“
Među njene u akademsku titulu umotane najprizemnije propagandne kvalifikacije Zapada ide i ona kako su „početkom 2010-ih Zapad i njegove sponzorisane nevladine organizacije pokrenule odvratnu kampanju prikazivanja srpstva kao 'genocidnog' i to koristeći širok raspon alata za prepravljanje istorije – od akademskih publikacija do tematskih filmova“.
Entina, baš kao i rektor Božović, povezuje Ukrajinu i Crnu Goru. Dok Božović objašnjava kako su i ukrajinski i crnogorski identitet novi identiteti, koje SAD i NATO udaljavaju od ruskoga i srpskoga duhovnoga temelja, Entina tvrdi da koncept samostalne Crne Gore „negira srpski temelj njene državnosti“, te da Crna Gora „gradi svoju državnost po obrascu ukrajinskog projekta 'anti-Rusije'“. Kao što Entina Bosnu i Hercegovinu naziva vještačkom državom, tako Božović govori o „državici poput Montenegra“.
Kao što rektor Božović Crnoj Gori pripisuje „prorusku suštinu“, Entina južnoslovenske zemlje smatra „ruskim civilizacijskim arealom“, pa je Rusiji cilj da balansira uticaj NATO na Balkanu. Ideju o Rusiji kao „državi-civilizaciji“, kojoj Entina daje akademski prostor, Putin je institucionalizovao kroz Koncepciju spoljne politike iz 2023. godine.
U jednom strateškome razmišljanju Entina, poput rektora UCG iz popularnoga izlaganja na konferenciji u Beogradu 2015. godine, sugeriše strategije širenja ruskoga uticaja, pa između ostaloga predlaže:
„Uspješna strategija Rusije mogla bi biti da ruske advokatske grupe vode sporove za nadoknadu izgubljene dobiti i pretrpljenih gubitaka u ime bivših kolonijalnih zemalja Azije i Afrike, Srbije i niza drugih država. Pobjeda u nizu takvih procesa, nakon kojih bi nekadašnji kolonizatori bili primorani da plate ozbiljne odštete, mogla bi u praksi znatno ojačati rusku pretenziju na liderstvo u nezapadnom svijetu.“
I ovo su samo neke podudarnosti u djelovanju Entine i Božovića. Razlika je u tome što ona (vjeruje da) brani interese svoje države, dok Božović integritet svoje države potkopava.
Evidentno je ipak da je Božović na poziciji rektora od Univerziteta prešao s propagiranja vektora ruske meke moći na primjenu oštre moći ruske propagande, manipulacija i dezinformacija kanalima naučno-obrazovnoga sistema.
Entin i Entina nijesu bili u Crnoj Gori kao neutralni akademski poslenici. Oni su bili na radnom zadatku promocije ciljeva Kremlja i Putinove politike. Bili su u Crnoj Gori da propagandnim narativima, selektivnim pristupom činjenicama i odbacivanjem kritičkoga pogleda provuku Putinovu ideologiju u crnogorski naučno-obrazovni prostor.
S obzirom na zadivljujuće slabu pośećenost „predavanja“, djeluje da je taj prostor i dalje prilično otporan. No pitanje je mogu li kadrovi koje zasijava rektor Božović u najstarijoj crnogorskoj naučnoj instituciji, pa i na katedri za istoriju Filozofskoga fakulteta, a koji se temeljno bave procesima istorijskoga revizionizma i negacionizma, trajno naškoditi crnogorskoj akademiji i crnogorskome društvu.
Možda nam za koju deceniju CANU s distance ponudi svoje viđenje infiltracija ovakvih sadržaja u naučni sektor.
