Dugotrajnoj izloženosti sitnim suspendovanim česticama PM2,5 u Crnoj Gori se tokom 2023. godine, prema procjenama Evropske agencije za životnu sredinu, može pripisati približno 555 prijevremenih smrti među stanovništvom od 30 i više godina. Riječ je o statističkoj procjeni zdravstvenog tereta izloženosti iznad preporučene vrijednosti Svjetske zdravstvene organizacije, a ne o pojedinačno utvrđenim uzrocima smrti.
Istovremeno, podaci Agencije za zaštitu životne sredine pokazuju da je tokom 2025. dozvoljeni broj dana sa prekoračenjima koncentracija PM10 čestica premašen u Pljevljima, Bijelom Polju, Podgorici i Nikšiću.
Crna Gora je prethodnih godina donosila strategije i akcione planove, subvencionisala energetsku efikasnost i najavljivala rješenja. Određena poboljšanja jesu zabilježena, ali nadležne institucije ne mogu precizno utvrditi koliko su ona rezultat pojedinačnih mjera.
Na pitanja Portala Analitika o realizaciji prethodnih strategija, uloženom novcu i konkretnim mjerama za sezonu grijanja 2026/2027. Ministarstvo ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera nije odgovorilo.
Poboljšanja koja ne znače čist vazduh
Tokom posljednjih deset godina kvalitet vazduha u Crnoj Gori se u pojedinim segmentima poboljšao. Međutim, pozitivni pomaci nijesu jednako izraženi u svim gradovima, niti kod svih zagađujućih materija.
Iz Agencije za zaštitu životne sredine za Portal Analitika navode da je napredak najvidljiviji kod suspendovanih čestica PM10, posebno u Pljevljima, đe su smanjene godišnje koncentracije i broj dana sa prekoračenjima dozvoljenih vrijednosti.
Poseban problem predstavlja i benzo(a)piren, zagađujuća materija sa dokazanim kancerogenim svojstvima, koja nastaje prvenstveno nepotpunim sagorijevanjem uglja, drveta i drugih goriva. Iz Agencije upozoravaju da se prekoračenja njegove ciljne vrijednosti ponavljaju godinama, posebno tokom sezone grijanja, što dodatno ukazuje na potrebu zamjene neefikasnih ložišta i smanjenja upotrebe čvrstih goriva.
U Pljevljima je tokom 2025. prvi put od uspostavljanja monitoringa godišnja srednja koncentracija PM10 bila ispod zakonske granice od 40 mikrograma po kubnom metru i iznosila je 38. Ipak, iste godine zabilježeno je 77 dana sa prekoračenjem dnevne granične vrijednosti, iako je dozvoljeno najviše 35.
Iz Agencije objašnjavaju da ti podaci nijesu protivrječni. Godišnja srednja koncentracija pokazuje prosjek tokom cijele godine, dok broj prekoračenja otkriva koliko su česte epizode visokog zagađenja.
Posebno zabrinjavaju podaci o sumpor-dioksidu. Tokom 2025. u Pljevljima je registrovano 51 prekoračenje satne granične vrijednosti sumpor-dioksida, iako su dozvoljena najviše 24 godišnje. Čak 47 prekoračenja zabilježeno je tokom decembra, kada je izmjereno i 13 satnih koncentracija iznad praga upozorenja.
Iz Agencije upozoravaju da veliki broj prekoračenja koncentracija sumpor-dioksida, posebno njihova koncentracija tokom decembra, zahtijeva detaljnu analizu uzroka i preduzimanje mjera kako se takve situacije ne bi ponavljale.
Agencija kao glavne uzroke povećanih koncentracija PM10 u crnogorskim gradovima navodi sagorijevanje čvrstih goriva u individualnim i kolektivnim sistemima grijanja, saobraćaj, industrijske i energetske aktivnosti.
Značajnu ulogu imaju i meteorološki uslovi, posebno temperaturne inverzije i slaba provjetrenost tokom zime.
„Meteorološki uslovi ne stvaraju zagađenje, već utiču na njegovo zadržavanje i koncentrisanje u vazduhu. Zato je za trajno poboljšanje neophodno prvenstveno smanjivati emisije na njihovom izvoru“, naglašavaju iz Agencije.
Da problem nije ograničen na prethodnu godinu, upozorava i Aleksandar Perović iz Ekološkog pokreta Ozon.
Prema podacima koje je dostavio Portalu Analitika, do 1. oktobra 2026. u Pljevljima su registrovana 54 dana sa prekoračenjem dnevne granične vrijednosti PM10, a u Bijelom Polju 41. Oba grada su, dakle, već do tog datuma premašila dozvoljeni godišnji broj dana sa prekoračenjima.
Perović upozorava da se o zagađenju vazduha intenzivno govori tokom sezone grijanja, dok se u ostatku godine problemu ne posvećuje dovoljno pažnje, iako njegovi uzroci ostaju prisutni.
Zdravstvena cijena zagađenja
Posljedice dugotrajne izloženosti zagađenom vazduhu ne ograničavaju se na bolesti disajnih organa.
Iz Instituta za javno zdravlje Crne Gore za Portal Analitika objašnjavaju da najčvršći naučni dokazi ukazuju na povezanost zagađenja sa ishemijskom bolešću srca, moždanim udarom, hroničnom opstruktivnom bolešću pluća i rakom pluća. Zagađenje doprinosi i nastanku ili pogoršanju astme, dok istraživanja ukazuju na povezanost sa šećernom bolešću i kognitivnim oštećenjima.
Posebno su opasne sitne suspendovane čestice PM2,5, koje prodiru duboko u pluća. Iz Instituta podsjećaju da je Svjetska zdravstvena organizacija 2021. godine preporučenu godišnju koncentraciju PM2,5 smanjila sa deset na pet mikrograma po kubnom metru.
Naglašavaju i da poštovanje zakonskih graničnih vrijednosti ne znači da zdravstveni rizik potpuno nestaje.
O razmjerama zdravstvenog tereta zagađenja u prethodnom periodu svjedoči i studija Svjetske zdravstvene organizacije iz 2016. godine, zasnovana na podacima za Podgoricu, Pljevlja i Nikšić iz perioda 2010–2012.
Prema toj studiji, procijenjeno skraćenje očekivanog životnog vijeka osobe u tridesetoj godini iznosilo je približno 30,2 mjeseca u Pljevljima, 17,6 mjeseci u Nikšiću i 7,7 mjeseci u Podgorici.
Ista studija procijenila je i da se zagađenju vazduha u Podgorici, Pljevljima i Nikšiću moglo pripisati približno 143 dodatna bolnička prijema godišnje, od čega 70 zbog kardiovaskularnih, a 73 zbog respiratornih bolesti. Najviše ih je procijenjeno u Podgorici – 57, zatim u Nikšiću – 44 i Pljevljima – 42.
Riječ je o procjenama zasnovanim na podacima iz perioda 2010–2012, a ne o broju hospitalizacija zabilježenih posljednjih godina.
Djeca među najugroženijima
Iz Instituta upozoravaju da su djeca posebno osjetljiva, jer u odnosu na tjelesnu masu udišu više vazduha, dok se njihova pluća i drugi organski sistemi još razvijaju.
Dugotrajna izloženost zagađenju povezana je sa slabijim razvojem plućne funkcije, respiratornim infekcijama i nastankom ili pogoršanjem astme. Postoje i dokazi o nepovoljnim uticajima na neurološki razvoj.
Prema procjenama iz studije SZO iz 2016. godine, zagađenju PM10 iznad tadašnje preporučene vrijednosti moglo se pripisati 34 odsto prevalencije bronhitisa kod djece u Pljevljima, 21 odsto u Nikšiću i deset odsto u Podgorici.
Ovi procenti ne predstavljaju udio sve djece koja imaju bronhitis, već procijenjeni dio učestalosti bolesti povezan sa izloženošću zagađenju.
Iz Instituta ističu da su, pored djece, posebno ugroženi stariji, trudnice i osobe sa hroničnim bolestima. Zato zaštita zdravlja zahtijeva smanjenje zagađenja u domovima, školama i vrtićima, ali i prilagođavanje aktivnosti na otvorenom tokom epizoda visokih koncentracija štetnih materija.
Pljevlja između rekonstrukcije i zagađenja
Dok Agencija za zaštitu životne sredine bilježi smanjenje godišnjih koncentracija PM10 u Pljevljima, Nataša Kovačević, koordinatorka u CEE Bankwatch Network, upozorava da se podaci za 2025. godinu moraju posmatrati i u kontekstu rada Termoelektrane Pljevlja.
„Ključno je uzeti u obzir da je TE Pljevlja tokom 2025. godine bila van pogona tokom većeg dijela godine zbog ekološke rekonstrukcije“, navodi Kovačević za Portal Analitika.
Prema izvještaju CEE Bankwatch Network „Comply or Close“, na koji se poziva, termoelektrana je tokom 2025. emitovala 18.643 tone sumpor-dioksida, 164 tone prašine i 1.670 tona azotnih oksida.
„Niže godišnje emisije u odnosu na 2024. moraju se posmatrati u kontekstu znatno kraćeg rada elektrane, a ne pripisivati uspješnosti rekonstrukcije“, naglašava Kovačević.
Prema njenim navodima, Ministarstvo ekologije je u decembru 2025. potvrdilo prekoračenja graničnih vrijednosti emisija sumpor-dioksida i azotnih oksida, kao i da sistem za automatsko mjerenje emisija na dimnjaku u trenutku provjere nije bio u funkciji. Zbog toga je, kako navodi, naloženo stavljanje u funkciju postrojenja za odsumporavanje i redukciju azotnih oksida.
Kovačević tvrdi i da TE Pljevlja nema obnovljenu integrisanu dozvolu za kontrolu zagađenja, koja obuhvata ne samo emisije u vazduh već i uticaje postrojenja na druge segmente životne sredine.
„Mjerilo uspjeha mora biti trajno smanjenje zagađenja, potvrđeno pouzdanim mjerenjima i punom zakonskom usklađenošću postrojenja“, poručuje ona.
Rekonstrukcija kasni, troškovi rastu
Kovačević podsjeća da je ekološka rekonstrukcija Termoelektrane kasnila godinama, uz nedovoljno transparentne informacije o tehničkim nedostacima.
Prema podacima koje je dostavila Portalu Analitika, konačna tehnička primopredaja ugovorena je za jun 2028. godine, dok su troškovi glavnog ugovora povećani za 11,4 miliona eura u odnosu na početnu vrijednost.
Poseban problem, prema njenim navodima, predstavlja sistem zatvorenog transporta šljake, koji je u kvaru, zbog čega se pepeo i šljaka kamionima prevoze do deponije Maljevac.
Kovačević ukazuje i na nabavku EPCG iz oktobra 2026. godine za reviziju tehničke dokumentacije unutrašnjeg transporta šljake, koju vidi kao dodatni pokazatelj da problem nije trajno riješen.
Upozorava da ugradnja opreme za odsumporavanje i smanjenje emisija azotnih oksida sama po sebi ne predstavlja dokaz potpune usklađenosti elektrane sa evropskim ekološkim standardima. Neophodno je, smatra, dokazati primjenu najboljih dostupnih tehnika i obezbijediti praćenje drugih zagađujućih materija, uključujući teške metale.
Toplifikacija i budućnost uglja
Posebno oštre kritike Kovačević upućuje projektu toplifikacije Pljevalja, zasnovanom na korišćenju toplotne energije iz termoelektrane, uz rezervne kotlove na mazut.
„Projekat toplifikacije je potpuni promašaj jer se bazira na toploti iz TE Pljevlja, koja koristi ugalj, uz rezervne kotlove na mazut“, ocjenjuje ona.
Prema njenom mišljenju, takvim rješenjem produžava se zavisnost grada od uglja, umjesto da se uspostavi dugoročno održiv sistem grijanja.
Kovačević izražava zabrinutost i zbog mogućnosti izgradnje velikog postrojenja na biomasu, koje su, prema njenim navodima, predložili konsultanti Svjetske banke. Upozorava da sagorijevanje biomase takođe emituje zagađujuće materije, kao i na rizike povezane sa održivim snabdijevanjem gorivom i zaštitom šuma.
Za Kovačević, najveća prepreka trajnom smanjenju zagađenja u Pljevljima jeste odsustvo jasnog plana za napuštanje uglja.
„Prioritet države mora biti izrada jasnog i vremenski definisanog plana postepenog gašenja TE Pljevlja, uz pravednu tranziciju koja štiti radnike i lokalnu zajednicu”, kaže ona.
Smatra da država mora ulagati u energetsku efikasnost, održive sisteme grijanja i razvoj novih djelatnosti u Pljevljima, umjesto u rješenja koja produžavaju zavisnost od fosilnih goriva.
„Cilj ne smije biti samo da TE Pljevlja manje zagađuje dok radi, već da građani dobiju jasan put ka ekonomski održivoj budućnosti i zdravijem prirodnom okruženju“, zaključuje Kovačević.
Strategije postoje, ali koliko su mjere djelotvorne
Agencija za zaštitu životne sredine potvrđuje da su tokom prethodne decenije zabilježeni pozitivni pomaci, ali ističe da se na osnovu samih rezultata monitoringa ne može uvijek utvrditi koliki je doprinos pojedinačnih mjera.
„Potrebno je razlikovati poboljšanje izmjerenog kvaliteta vazduha od dokazanog efekta konkretnih mjera“, navode iz Agencije.
Na koncentracije zagađujućih materija, objašnjavaju, utiču meteorološki uslovi, intenzitet saobraćaja, potrošnja energenata i industrijske aktivnosti.
„Činjenica da se prekoračenja dnevnih koncentracija PM10, ciljnih vrijednosti benzo(a)pirena i graničnih vrijednosti sumpor-dioksida i dalje ponavljaju jasno pokazuje da dosadašnji napori nijesu dovoljni“, poručuju iz Agencije.
Perović smatra da nova Strategija upravljanja kvalitetom vazduha za period 2026–2029. sadrži dobre smjernice, ali upozorava na nedostatak spremnih i primjenjivih kratkoročnih akcionih planova.
Perović za Analitiku upozorava da subvencionisanje električne energije u Pljevljima, iako korisno, nije dovoljno za trajno smanjenje zagađenja. Objašnjava da brojna domaćinstva ugalj i drva za ogrjev nabavljaju tokom ljeta, pa popusti na zimske račune za struju ne predstavljaju dovoljan podsticaj da promijene način grijanja.
Zato smatra da je, uz subvencije, neophodno ulagati u energetsku efikasnost objekata, dostupnije sisteme grijanja i infrastrukturu koja bi omogućila dugoročno smanjenje upotrebe čvrstih goriva.
Agencija navodi da su tokom prethodnih godina sprovođeni programi energetske efikasnosti, uključujući subvencije za zamjenu stolarije, termoizolaciju i nabavku efikasnijih uređaja za grijanje.
Ipak, ne dostavlja procjenu koja bi pokazala koliki je pojedinačni doprinos tih programa smanjenju zagađenja.
Slično ograničenje postoji i kod procjene zdravstvenih efekata. Prema podacima koje je dostavio Institut za javno zdravlje, procijenjena stopa smrtnosti pripisive dugotrajnoj izloženosti PM2,5 iznad preporučene vrijednosti SZO u Crnoj Gori smanjena je za približno 53,6 odsto između 2005. i 2023. godine.
Međutim, ni iz tog podatka nije moguće izdvojiti doprinos konkretnih državnih mjera.
Ministarstvo nije odgovorilo na pitanja o ulaganjima i rezultatima
Portal Analitika zatražio je od Ministarstva ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera podatke o sprovođenju prethodnih strategija, ostvarenim rezultatima, finansijskim ulaganjima i planiranim mjerama za smanjenje zagađenja vazduha.
Traženo je i objašnjenje koje mjere nijesu realizovane, zbog čega i ko je odgovoran za njihovo sprovođenje.
Do zaključenja teksta odgovori nijesu dostavljeni. Tako su bez odgovora ostala pitanja koliko je javnog novca izdvojeno za poboljšanje kvaliteta vazduha, koliko je zaista utrošeno i kakvi su mjerljivi rezultati tih ulaganja.
Ko će zaštititi građane ove zime
Agencija za zaštitu životne sredine kao prioritete navodi zamjenu neefikasnih ložišta, korišćenje čistijih izvora energije, povećanje energetske efikasnosti objekata, smanjenje emisija iz energetskih i industrijskih postrojenja i razvoj održivijeg javnog prevoza.
Iz Instituta za javno zdravlje ukazuju da su tokom epizoda visokog zagađenja neophodni pravovremeno upozoravanje stanovništva, zaštita osjetljivih grupa i prilagođavanje aktivnosti djece u školama i vrtićima.
Podsjećaju i da novi propisi predviđaju pragove obavještavanja i upozorenja za suspendovane čestice PM10 i PM2,5. Agencija za zaštitu životne sredine i lokalne samouprave imaju obavezu da pravovremeno obavijeste javnost, a u slučaju prekoračenja ili predviđenog prekoračenja praga upozorenja preduzmu hitne mjere iz kratkoročnih akcionih planova.
Međutim, ostaje pitanje koliko su lokalne samouprave spremne da te obaveze sprovedu u praksi.
Perović upozorava da bez unaprijed pripremljenih kratkoročnih akcionih planova nadležni ne mogu dovoljno brzo i organizovano reagovati kada koncentracije štetnih materija naglo porastu.
Iz Agencije kao jedan od prioriteta izdvajaju „jačanje kontrole sprovođenja propisa i planova kvaliteta vazduha, uz jasno definisane odgovornosti, rokove i pokazatelje uspješnosti“.
Iako se kvalitet vazduha kontinuirano prati, iz odgovora dostavljenih Portalu Analitika nije moguće utvrditi koliki su doprinos pojedinačne državne mjere i ulaganja imali u njegovom poboljšanju. Ministarstvo nadležno za njihovo sprovođenje nije dostavilo tražene podatke o utrošenom novcu i ostvarenim rezultatima.
Građani tako znaju koliko je dana vazduh koji udišu bio prekomjerno zagađen. Ono što još ne znaju jeste koliko su dosadašnje mjere doprinijele njegovom poboljšanju i ko će odgovarati ako najavljena rješenja ponovo izostanu.
