Nastava istorije trebala bi da nas uči kritičkom mišljenju, različitim perspektivama i sagledavanju prošlosti u njenom istorijskom kontekstu, uz konstantno preispitivanje postojećih znanja i postavljanje novih pitanja.
Umjesto okvira za razvoj kritičke svijesti, nastava istorije na ovim prostorima najčešće je stavljena u funkciju indoktrinacije mladih, kao ideološki alat koji treba da ih uputi na proklamovanu istinu koja se ne smije dovoditi u pitanje. Umjesto da mlade uči da promišljaju, nastava istorije ih uči da vjeruju.
Autoritarno nasljeđe političkih elita počivalo je na uvjerenju da prošlost legitimiše i da su ispravne samo odluke koje navodno imaju istorijsko utemeljenje. Iz takvog pristupa definisana je i ambicija da se prošlost prilagođava potrebama sadašnjosti, a nastava istorije instrumentalizuje i nametne projektovanu nacionalnu i patriotsku svijest.
Zbog toga teza o nastavi istorije kao jednoj vrsti predvojničke obuke nije samo metafora, već precizan opis oblikovanja kolektivne svijesti koja kod učenika pravi jasnu granicu između „naših“ i „njihovih“, identifikuje „vječite“ neprijatelje jednog naroda i njeguje osjećaj ugroženosti.
Festival genocida koji je zvanična Srbija organizovala povodom sahrane ratnog zločinca Ratka Mladića najbolja je potvrda te teze. U kolonama onih koji su presuđenog ratnog zločinca predstavljali kao heroja, kao i na tribini stadiona na kojoj se uz Mladićev lik našao transparent „Pravac Potočari“, najviše je bilo onih koji nisu bili ni rođeni 90-ih.
57Ako sa jedne strane možemo razumjeti Vučića i političku elitu oko njega, koja kroz pokušaj da od zločinca napravi heroja, želi da legitimiše sopstvenu politiku, nejasno je zašto bi se sa zločincem poistovijetio neko ko nije bio ni rođen devedesetih.
Mladićeva sahrana samo je potvrdila ono što su svi znali – Srbija nije, niti želi da se suoči sa zločinačkim nasljeđem devedesetih. Ne samo da nije došlo do pokajanja i otklona od politike koja je završila na osuđeničkoj klupi Haškog tribunala i iza sebe ostavila na stotine hiljada žrtava, nasljeđe ideologije devedesetih postalo je sastavni dio političkog i vrijednosnog identiteta savremene Srbije.
Najilustrativniji pokazatelj takvog odnosa prema prošlosti jeste način na koji su ratovi devedesetih predstavljeni u udžbenicima istorije u Srbiji. Umjesto kritičkog suočavanja sa tragičnim nasljeđem srpske politike devedesetih, u udžbenicima istorije gradi se slika u kojoj se Srbi predstavljaju kao žrtve ratova, dok se odgovornost za ratove i zločine relativizuje ili izostavlja.
Identifikacija mladih sa nasljeđem presuđenog ratnog zločinca ukazuje na jasne posljedice tako oblikovane slike prošlosti i kolektivnog sjećanja mladih.
Za ilustraciju navedenih teza dovoljno je uzeti dva udžbenika istorije za osmi razred osnovne i četvrti razred gimnazije, u kojima se obrađuje nasljeđe devedesetih. Iz udžbenika za osmi razred (Istorija za osmi razred osnovne škole, autori: Dragana Hadžić i Marko Stanojević) učenici mogu pročitati da su sukobi u Hrvatskoj počeli „težnjom hrvatskih vlasti ka otcepljenju“, nakon čega je došlo do „samoorganizovanja Srba u Hrvatskoj sa željom da zaštite svoja prava“.
Prema autorima udžbenika, hrvatske vojne i paravojne fomacije započele su progon srpskog stanovništva: „napadane su kasarne JNA, minirani putevi, likvidirani istaknuti Srbi, pljačkane kuće i stanovi“.
Sličan je i prikaz sukoba u Bosni i Hercegovini, koji karakterišu kao građanski rat, dok se uloga JNA relativizuje uz objašnjenje da su „jedinice JNA počele sa povlačenjem iz BiH, a da su prilikom njihovog povlačenje pripadnici tzv. Armije BiH izvršili zločin nad vojnicima u povlačenju“. Ni riječi o genocidu već o „ratnom zločinu u Srebrenici“ koji je istraživao Međunarodni sud pravde u Hagu, koji prema autorima udžbenika, ima sporan autoritet.
Sa druge strane, navode se podaci o „stradanju 3.500 srpskih civila u Podrinju koje su počinile trupe Armije BiH stacionirane u demilitarizovanim zonama UN-a“. Slobodan Milošević je u ovom udžbeniku predstavljen kao državnik, bez ijednog slova o njegovoj ulozi u ratovima devedesetih i optužnici Haškog tribunala.
Za razliku od Miloševića, hrvatski predsjednik Franjo Tuđman predstavljen je kao osoba koja je „negirala ustaške zločine, koja je zbog antidržavne delatnosti 1981. godine osuđena na tri godine zatvora“. Na sličan način prikazana je i uloga predsjednika BiH Alije Izetbegovića, koji je predstavljen kao „član organizacije Mladi muslimani koja je sarađivala sa okupatorom“.
Mladićeva sahrana samo je potvrdila ono što su svi znali – Srbija nije, niti želi da se suoči sa zločinačkim nasljeđem devedesetih
U dijelu udžbenika o posljedicama rata devedesetih dolazimo do potpune generalizacije i dekontekstualizacije istorijske istine, kroz teze da su posljedice ratova bile podjednako teške za sve građane bez obzira na vjersku i nacionalnu pripadnost. Ratovi 90-ih označeni su kao „verski i nacionalni“, uz tezu da su sve vojne i paravojne formacije jednako činile zločine prema civilnom stanovništvu.
Ono što se može pročitati u udžbenicima za osnovnu školu o devedesetim, samo je uvod u otvorenu revizionističku priču koja se nudi učenicima četvrtog razreda gimnazije. U tom udžbeniku (Istorija za četvrti razred gimnazije, autori: Duško Lopandić, Ratomir Milikić, Manja Milinović) početak sukoba u Jugoslaviji objašnjen je kroz ideju „da se republička rukovodstva izabrana na izborima 1990. godine nisu mogla složiti oko budućnosti zemlje“, nakon čega je, kako to autori objašnjavaju, izbio građanski rat koji je „odneo velike žrtve među srpskim civilima“.
Srpskim gimnazijalcima autori udžbenika objašnjavaju da je dolaskom Tuđmana na vlast u Hrvatskoj 1990. godine počelo „ograničavanje i ukidanje prava srpskog naroda u Hrvatskoj“, uz masovna otpuštanja Srba iz javne službe i zabrana upotrebe ćirilice.
Po njihovoj interpretaciji, snage JNA nijesu stale uz Srbe, niti su ih naoružavale, već su stajale između zavađenih strana kako bi spriječile sukobe. Hrvatska vojska u ovom udžbeniku označena je kao „neregularna vojna snaga“ koja je dobijala oružije iz inostranstva i pored embarga UN na uvoz oružja.
Napad JNA na Dubrovnik opisan je jednom rečenicom: „jedinice JNA držale su okolinu Dubrovnika i povukle se“. Na sličan način se tumači i početak sukoba u BiH, koji je objašnjen kroz navodni upad hrvatskih snaga iz Hrvatske u BiH i napad na snage JNA, da bi nešto kasnije „muslimanski borci napali svadbenu kolonu u Sarajevu“ što je, po njihovoj interpretaciji, bio uvod u građanski rat.
I u ovom udžbeniku se koristi formulacija o „verskom i nacionalnom sukobu“. Opsada Sarajeva tumači se kao „delimična blokada srpskih snaga“, masakr na pijaci Markale kao „optužba koja nikada nije dokazana, niti se zna sa koje zaraćene strane je stigla granata“, dok se genocid u Srebrenici tumači kao „teški ratni zločin koji su prvo učinile muslimanske snage nad Srbima 1992. i 1993. godine, da bi 1995. godine srpske jedinice prilikom zauzimanja Srebrenice počinile teške ratne zločine nad muslimaskim borcima i muškarcima koji su se probijali iz grada“.
U udžbeniku za četvrti razred gimnazije na slikovit način objašnjen je i pogled na crnogorsku nezavisnost i državnost. Autori Crnu Goru posmatraju iz vizure ugroženosti srpskog naroda u Crnoj Gori. Tvrde da se nakon osamostaljenja srpska zajednica „našla u teškoj situaciji“ i da su se „Srbi našli u neravnopravnom položaju“.
U nastavku iste teme navode da su „pod vlašću Mila Đukanovića Srbi otpuštani iz državne službe i uklanjani sa svih državnih položaja, a da su vlasti na sve načine nastojale da umanje broj Srba“.
Tvrde da je posebno težak položaj preživjela SPC, jer su crnogorske vlasti „pokušale da otimaju crkve i manastire i formiraju novu pravoslavnu crkvu“. Navode da su „srpski pisci proterivani iz nastavnih planova, i da se izmišljalo novo crnogorsko pismo uz potiskivanje ćirilice“.
Naravno, udžbenici su samo jedan dio mozaika kojim se kreira kolektivna svijest zajednice, ali su važni jer predstavljaju ono što bismo mogli nazvati zvanična interpretacija prošlosti od strane države. Kada mladim ljudima na ovakav način predstavljate devedesete, kada isključujete bilo koji oblik političke odgovornosti, relativizujete zločine, selektivno prikazujete činjenice bez jasnog istorijskog konteksta, onda ne treba da se čudimo zašto je za veliki broj mladih u Srbiji Ratko Mladić heroj, a ne ratni zločinac.
Kada nastava istorije umjesto mehanizma za razvoj kritičkog mišljenja postane instrument za oblikovanje mitova o ugroženosti i stradanju, onda se ona sa pravom može nazvati predvojnička obuka za nove generacije.
