Smrt presuđenog ratnog zločinca Ratka Mladića i kolektivni trans koji je pratio njegovu sahranu podsjetili su nas, na najgrublji mogući način, da problem Srbije nikada nije bio samo u Aleksandru Vučiću.
Nije bio ni samo u Slobodanu Miloševiću, Vojislavu Šešelju, Radovanu Karadžiću ili plejadi presuđenih i nepresuđenih ratnih zločinaca, političkih inspiratora i medijskih trabanata njihove politike.
Oni nisu uzrok, već proizvod jedne mnogo dublje strukture: društva koje nikada nije institucionalno demontiralo velikosrpsku ideologiju i koje je zato sposobno da zločin ne samo opravda već, ukaže li mu se istorijska prilika, i ponovi.
57Mladićeva sahrana nije bila incident. Bila je precizna radiografija srpskog društva i države: državni avion kojim je dopremljeno tijelo, vojska koja je nosila kovčeg, vojni orkestar, državni funkcioneri, sin predsjednika države, patrijarh državne crkve, ruski ambasador, televizijski prenosi i hiljade ljudi koji su presuđenog organizatora genocida ispratili kao nacionalnog heroja.
Šta je još potrebno da bi Evropska komisija zaključila da je to bila državna sahrana?
Briselsko insistiranje na tome da ceremonija formalno nije bila državna predstavlja upravo onu vrstu birokratskog samozavaravanja, ujedno i kompromitacije, zbog koje je Evropska unija tokom posljednjih decenija tako često pogrešno čitala Balkan.
Mladićeva sahrana pokazala je da se režim više i ne trudi da prikrije kontinuitet između politike devedesetih i današnje Srbije. Vučićevo fizičko odsustvo ne treba tumačiti kao političku distancu. Naprotiv, riječ je o njegovoj uobičajenoj podjeli uloga: on se pred zapadnim partnerima predstavlja kao garant stabilnosti, dok ministri, vojska, crkva, mediji i članovi njegove porodice učestvuju u ritualu veličanja čovjeka osuđenog za genocid. Tako Vučić istovremeno šalje dvije poruke - Zapadu da je navodno nezamjenjiv, a nacionalističkoj javnosti da nije izdao ideologiju iz koje je politički nastao.
Ali, čak ni Vučić ovdje nije najvažniji. Kada bi sjutra nestao sa političke scene, ostali bi udžbenici koji relativizuju zločine, mediji koji ratne zločince pretvaraju u televizijske zvijezde, institucije koje negiraju presude međunarodnih sudova, crkva koja ih kanonizuje u nacionalnom pamćenju i politička opozicija čiji značajan dio ne dovodi u pitanje ciljeve velikosrpske politike, već samo način na koji ih Vučić ostvaruje.
U tome je suština problema: Srbija nije izgubila velikosrpsku politiku devedesetih. Izgubila je ratove koje je ta politika proizvela. Između ta dva iskustva postoji ogromna razlika. Ni njemačko suočavanje sa nacizmom nije bilo brzo, jednostavno niti lišeno otpora. Frankfurtski procesi pripadnicima osoblja Aušvica počeli su tek 1963. godine, gotovo dvije decenije nakon završetka Drugog svjetskog rata.
Upravo su ti procesi, zajedno sa obrazovnim reformama, zabranom nacističkih simbola, radom institucija i generacijskim preispitivanjem, postali dio dugog procesa njemačkog suočavanja sa prošlošću.
Odnos prema ostacima nacističkih vođa pokazuje koliko ozbiljna država razumije politiku sjećanja. Tijela osuđenih nacističkih prvaka, pogubljenih poslije Nirnberškog procesa, kremirana su, a njihov pepeo rasut kako ne bi nastala mjesta hodočašća. Posmrtni ostaci Martina Bormana takođe su kremirani i rasuti nad morem. Kada je grob Rudolfa Hesa postao mjesto okupljanja neonacista, njegovi ostaci su ekshumirani, kremirani i rasuti, a grob uklonjen.
Da je srpsko društvo zdravo, smrt Ratka Mladića bila bi samo povod za tišinu pred njegovim žrtvama. Umjesto toga, Srbija je organizovala nacionalni ritual negiranja zločina.
Zapad je decenijama pogrešno procjenjivao prirodu velikosrpskog nacionalizma. Vjerovalo se da ga je moguće kontrolisati evropskom perspektivom, finansijskim podsticajima, beskrajnim regionalnim konferencijama, grantovima, fotografijama sa samita i povremenim ukorima briselskih portparola. Vučić je predstavljan kao čovjek koji jedini može obuzdati ekstremizam, iako je upravo njegov režim taj ekstremizam hranio, institucionalizovao i koristio kao sredstvo unutrašnje kontrole i regionalne ucjene.
Sve strategije pripitomljavanja srpskog nacionalizma su propale. Srbija je danas, sa Vučićem ili bez njega, ključni izvoznik nestabilnosti na Zapadnom Balkanu. Sa gotovo svim susjedima ima otvorene ili latentne sporove, a tamo đe ih nema - proizvodi ih. Bosnu i Hercegovinu destabilizuje preko struktura vlasti u Republici Srpskoj. Kosovo tretira kao prostor trajne bezbjednosne i političke konfrontacije. Crnu Goru posmatra kao nedovršeno nacionalno pitanje i prostor na kojem djeluje preko crkve, medija, političkih partija, bezbjednosnih struktura i ekonomskih interesa.
Zato su važni signali koji ovoga puta dolaze iz Sjedinjenih Američkih Država. Senatori Džin Šahin i Čak Grasli, zajedno sa kongresmenom Kitom Selfom, pozvali su vlasti Srbije i Republike Srpske da se distanciraju od ceremonije i da Mladića ne predstavljaju nikako drugačije osim kao presuđenog arhitektu genocida. Kongresmen Džo Vilson još je preciznije opisao okupljanje kao paradu Vučićevih i ruskih antiameričkih struktura.
To je jezik koji Beograd razumije. Potrebna je politika izolacije.
To mora značiti zamrzavanje pristupnih pregovora i evropskog finansiranja koje direktno ili posredno održava režim, političku izolaciju funkcionera koji učestvuju u veličanju ratnih zločinaca, ciljane sankcije prema propagandistima, finansijerima i institucionalnim nosiocima destabilizacije, te mnogo snažniju zaštitu Bosne i Hercegovine, Kosova i Crne Gore od djelovanja Beograda. Srbija mora izgubiti privilegiju da se na Zapadu predstavlja kao partner, dok se u regionu ponaša kao revizionistička sila.
Izolacija nije osveta građanima Srbije. Naprotiv, ona je posljednji preostali oblik pomoći onima među njima koji se protive velikosrpskom nacionalizmu, ratnim zločincima i autoritarnoj vlasti. Možda ih nema dovoljno da sami promijene strukturu, ali ih ima dovoljno da dokažu da alternativa postoji. Zapadna politika koja beskonačno nagrađuje režim i društvene elite koje veličaju Mladića ne pomaže tim ljudima - ona ih ostavlja same i poručuje im da je njihova borba uzaludna.
Sahrana Ratka Mladića označila je kraj jedne iluzije. Srbija nije društvo koje se sporo kreće ka suočavanju sa prošlošću. Ona se, uz podršku države, kreće u suprotnom smjeru.
Zapad će zato, prije ili kasnije, morati da uradi ono što već decenijama odlaže: da Srbiju politički, institucionalno i finansijski izoluje sve dok ne započne stvarnu dekonstrukciju režima i ideologije koji slave Ratka Mladića. To neće biti potrebno samo radi mira u regionu. Biće potrebno i radi same Srbije - odnosno onog njenog manjeg, ali postojećeg dijela koji razumije da se budućnost ne može graditi oko kovčega čovjeka osuđenog za genocid.
