Kad je Amfilohije Radović u prvom javnom nastupu nakon izbora za mitropolita Crnogorsko-primorske mitropolije kazao da u Crnoj Gori neće biti mira među živima, dok se ne pomire mrtvi u grobovima, postavljen je temelj najznačajnijem i najfrekventnijem revizionističkom narativu, koji se održao do danas.
U govoru koji je Amfilohije u decembru 1990. godine održao ispred Cetinjskog manastira definisan je ideološki i vrijednosni okvir mita o pomirenju. Mit je počivao na tezi da su komunisti zavadili rođenu braću i da je u novim političkim okolnostima, kao preduslov navodnog bratskog pomirenja i ujedinjenja, neophodno napraviti otklon od tog vrijednosnog i ideološkog sistema.
Simplifikovano i romantizovano tumačenje složenih istorijskih procesa brzo su preuzeli političari koji su instrumentalizovali mit i stavili ga u funkciju homogenizacije biračkog tijela. Ovaj narativ prvi je 1991. godine politički instrumentalizovao Novak Kilibarda, a posljednji u nizu Andrija Mandić, koji je najavio usvajanje Deklaracije o pomirenju i zajedništvu u evropskoj Crnoj Gori.
23Mit o bratoubilaštvu i pomirenju oblikovan je kao vrsta političke platforme za vrijednosni obračun sa socijalističkim nasljeđem Crne Gore, koji je vrh Srpske pravoslavne crkve s razlogom percipirao kao ključnog ideološkog protivnika.
Amfilohije je koristio metaforu „Brozomore“, kao najopakije bolesti koja je mnogo gora od kancera, jer, kako je objašnjavao,„to je duhovna bolest, kao unutarnja sunovraćenost i da je se treba bojati zbog pokoljenja koja dolaze“.
Tvrdio je da je u novim okolnostima došlo vrijeme da „brat poljubi ranu brata svoga, da se opoju kosti neopojane, da se izvade iz jama svi oni koji su pobijeni“, jer, kako je zaključio, „dok nema mira među mrtvima, neće biti mira ni među živima“.
Simplifikovana istorijska naracija ukazivala je na navodnu neprirodnu podjelu u „pravoslavnom biću Crne Gore“ za koju su odgovorni komunisti jer su oni, navodno, pod plaštom antifašizma krenuli i u likvidaciju svoje braće, što je izazvalo reakciju četnika.
Mit o pomirenju i navodnom bratoubilaštvu, koji zagovara pomirenje živih nad leševima i grobovima mrtvih, nije autentična crnogorska ideja. Teza da prošlost, zločine, kolaboraciju i izdaju treba zaboraviti zbog generacija koje dolaze afirmisana je u svim zajednicama koje su imale ovu vrstu traumatičnog nasljeđa.
Najpoznatiji primjer te vrste zabilježen je u Španiji u vrijeme fašističkog diktatora Franciska Franka koji je formirao memorijalni centar Dolina palih u kojem su pokopane kosti fašista i antifašista iz Španskog građanskog rata, s ciljem konstruisanja narativa o podjednakoj krivici i odgovornosti obje strane i njihovim žrtvama koje bi trebalo da budu zalog nove, zajedničke budućnosti.
Sličnu ideju imao je i Franjo Tuđman, koji je po uzoru na španskog diktatora nastojao da sličan koncept realizuje u Jasenovcu. U svim slučajevima ovaj čin se predstavljao kao čin pomirenja i otklona od traumatične prošlosti, dok je iza svega stajao otvoren istorijski revizionizam i pokušaj rehabilitacije zločina i zločinaca.
U crnogorskom javnom i političkom diskursu, narativ bratoubilaštva korišćen je od samih početaka višestranačja. Mit je u prvim godinama političkog djelovanja najčešće koristio Novak Kilibarda iz Narodne stranke, da bi ga kasnije preuzeli svi baštinici klerikalno-desničarskog političkog spektra.
Izuzimajući kratku epizodu sa Zdravkom Krivokapićem, koji je polagao vijence na četničkim spomenicima i ideje njegovog ministra Vladimira Leposavića o formiranju „komisije za istinu i pomirenje“, posljednjih godina ekskluzivni zastupnik ovog narativa bila je Nova srpska demokratija i njen lider.
Ukoliko Mandić i njegova politička struktura zaista vjeruju i žele pomirenje u Crnoj Gori biće dovoljno da samo ispoštuju preambulu Ustava Crne Gore
Mandić je u posljednjoj „proevropskoj“ fazi političkog djelovanja još jednom u javni prostor uveo temu o bratoubilaštvu najavom usvajanja Deklaracije o pomirenju i zajedništvu u evropskoj Crnoj Gori. Manipulišući evropskim deklaracijama o osudi totalitarnih sistema, pokušavao je klasični revizionistički narativ predstaviti kao tekovinu Evropske unije, a sebe kao promotera tih evropskih vrijednosti. Na taj način, Mandić je samo nastavio da reciklira staru ideju, koja se već više puta pokazala nepotpuna i neadekvatna.
Najpoznatiji primjer recikliranja Amfilohijeve ideje o pomirenju bio je onaj iz 2012. godine, a promovisali su je, za razliku od prethodnih slučajeva, predstavnici dijela građanskih i procrnogorskih intelektualaca.
Na idejama i principima koje je uspostavio Amfilohije Radović 1990. godine, pokušali su da „pomire“ Crnu Goru tako što bi kroz ustavne norme redefinisali položaj srpskog jezika, trobojke i niza drugih identitetskih pitanja. Iz ove ideje „pomirenja“ pola godine kasnije doći će do formiranja Demokratskog fronta. Posljednji pokušaj ove vrste „pomirenja“ desio se u januaru 2018. godine, kada su konstituenti Demokratskog fronta potpisali Deklaraciju o pomirenju potomaka četnika i partizana.
Naravno, svaki pokušaj da se složeni i višeslojni istorijski procesi svedu na protokolarni iskaz o pomirenju osuđen je na neuspjeh, pa su na taj način završili i svi navedeni primjeri. Nema sumnje da će i nova deklaracija o pomirenju, kao dio „Novog srpskog odgovora“ Andrije Mandića, završiti kao i svi prethodni jer forma nikada ne može zamijeniti suštinu.
U konačnom, samo u totalitarnim društvima postoji potreba da svi imaju identično mišljenje, a da je suština demokratije u pluralizmu i slobodi mišljenja. Zbog toga nijedna deklaracija ne može niti treba da rješava pitanje ideoloških ili vrijednosnih sudova u jednoj zajednici.
Najavljenu deklaraciju i novi pokušaj „pomirenja“ treba posmatrati isključivo u kontekstu „rebrendiranja“ Andrije Mandića i njegove zamisli da se u već izvjesnom procesu pristupanja Evropskoj uniji predstavi kao konzervativni političar privržen hrišćanskim vrijednostima na kojima počiva Evropa.
Koliko su Mandić i njegova politička struktura suštinski posvećeni tim vrijednostima najslikovitije je pokazalo njegovo držanje povodom smrti presuđenog ratnog zločinca Ratka Mladića.
Diskurs o pomirenju, bratoubilačkom ratu i društvenim podjelama stoga ostaje isključivo eufemistički okvir za objašnjenje ključne političke poruke Mandića – politički ciljevi ostaju nepromijenjeni, mijenja se samo način i strategija njihovog ostvarivanja.
Ukoliko Mandić i njegova politička struktura zaista vjeruju i žele pomirenje u Crnoj Gori biće dovoljno da samo ispoštuju preambulu Ustava Crne Gore.
