Na današnji dan decenijama je u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini proslavljan Dan ustanka. Ni u jednoj od dvije države 27. jul odavno nije praznik. Nijesu to ni nekadašnji dani ustanaka u Srbiji – 7. jul, ni u Sloveniji – 22. jul.
Od „julskih antifašističkih vatri“, kako su u doba Jugoslavije u istoriografiji i medijima nazivana obilježavanja ustanaka u pet republika – održao se kao praznik samo Dan ustanka u Crnoj Gori – 13. jul. A i on je, vidimo svake godine, pod konstantnim udarom revizionista.
Valja se pozabaviti komšijskim promjenama praznika da i neke stvari u Crnoj Gori budu jasnije. Jer pritisak na 13. jul ne dolazi iz ovdašnjih glava, odnosno nije rezultat domaće pameti.
I ove promjene nasljeđa Jugoslavije, uključujući i negativne ili makar diskutabilne djelove te ostavštine, počele su, kao i mnoge druge, u Sloveniji i Hrvatskoj.
Slovenija – Istina tek nakon 1990.
Slovenija je 1991. uvela kao službeni državni praznik Dan otpora protiv okupatora 27. april – dan kada je osnovana Osvobodilna fronta. Bez velikih polemika i društvenih potresa prihvaćen je argument da je dotadašnjim praznikom, 22. julom, obilježavan „prvi partizanski pucanj“ čija žrtva zapravo i nije bio okupatorski vojnik, već Slovenac Franc Žnidaršič. U vrijeme Jugoslavije predstavljan je kao „sluga okupatora“ i „doušnik Gestapoa“ koga su slovenački partizani pod komandom Mihe Marinka „likvidirali“, „pogubili“ i „kaznili“.
Međutim, čovjek nije bio ubijen nego ranjen. Preživio je rat. Nakratko je 1951, kada je proglašavan Dan ustanka naroda Slovenije, hapšen, ali je brzo morao biti pušten jer mu nije mogla biti čak ni u onakvom sistemu utvrđena nikakva krivica. Ostatak života je proveo u apsolutnoj anonimnosti. Tek će pad komunističkog sistema omogućiti objavljivanje podataka da nije riječ ni o kakvom „doušniku“ već o predratnom žandaru kome su okupacijske vlasti dodijelile posao putara. Govorio je njemački pa ga je okupator koristio i kao prevodioca. U teška vremena dovoljno za sumnju i pucnje.
No, bez obzira na promjenu datuma, Dan otpora protiv okupatora u Sloveniji je državni praznik kada se komemorira osnivanje Oslobodilačkog fronta. Slovenija generalno veoma drži to antifašističkog nasljeđa.
Hrvatska i BiH – četnikovanje još sedamdesetih
Sabor Republike Hrvatske je u proljeće 1991. donio novi Zakon o blagdanima i neradnim danima u Republici Hrvatskoj u kojem više nije bilo propisano da je Dan ustanka – 27. jul praznik. Uveden je kao praznik Dan antifašističke borbe – 22. juni, dan kada je u okolini Siska formiran, uglavnom od radnika lokalne željezare, prvi partizanski odred u Hrvatskoj.
U Bosni i Hercegovini je praznovanje Dana ustanka kao državnog praznika ukinuto 1992. nakon proglašenja nezavisnosti.
No, za obilježavanjem 27. jula s centralnim proslavama u Srbu u Hrvatskoj i Drvaru u BiH ne treba liti suze. Jer su kontroverzni ustanak pravoslavnog stanovništva protiv zuluma i terora NDH s obje strane Une, odnosno današnje hrvatsko-bosanskohercegovačke granice, obilježili masovni zločini ustanika prema hrvatskom i bošnjačkom stanovništvu.
Spomenik ustanka u Srbu
To ne treba da čudi imajući u vidu da je, iako su ustanak inicirali i prve odrede formirali komunisti, sastav ustaničkih jedinica bio izrazito heterogen, i da su među vođama, pored viđenijih komunističkih lidera poput Marka Oreškovića, bili i brojni velikosrpski nacionalisti – od političara, preko bivših kraljevih žandara do oficira nekadašnje vojske uključujući i ozloglašenog četničkog komandanta, prije rata sveštenika Crkve Srbije, Momčila Đujića. Za razliku od manje brojnih komunista, čiji je cilj bio antifašistički otpor italijanskom okupatoru i vlastima NDH, ova brojnija grupacija je od samog početka zagovarala i sprovodila isključivo srpski nacionalni program i osvetu nad nesrpskim stanovništvom, a zatim i saradnju italijanskim fašističkim okupatorom.
Do sredine šezdesetih, u vrijeme čvrste ili dogmatske faze jugoslovenskog socijalizma, kada je Partija sprovodila strogu ideološku čistoću i gušila svaku političku alternativu, a izlive nacionalizma strogo kažnjavala kao „kontrarevoluciju“, dani ustanka su bili obilježavani u skladu s tim vremenom. Međutim, nakon Brionskog plenuma nije došlo samo do liberalizacije i decentralizacije, nego i do eksplozije nacionalizma.
Obilježavanje Dana ustanka u Srbu je već početkom sedamdesetih pretvoreno dominantno u velikosrpsko orgijanje kojim su dirigovali pripiti mitingaši dovezeni desetinama autobusa iz BiH i Srbije. O tome je podrobno svjedočila gotovo trideset godina kasnije Savka Dabčević Kučar, ranih sedamdesetih predsjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Hrvatske, inače porijeklom Bokeljka iz Dobrote.
Savka Dabčević Kučar sedamdesetih
„U Zagreb smo letjeli velikim vojnim helikopterom, i samo se sjećam da smo u njemu – na povratku – svi šutjeli. Na tom sam mitingu najodređenije, odnosno najizravnije osjetila samu suštinu politike te skupine. Na povratku u Zagreb zapisala sam u svoj notes: Miting uzbuđenja. Mrze nas, i neće se libiti za četništvo proliti krv. Strašno? Smiješno? Opasno? Prijeteće? Sve to. Stvari se kreću prema raspletu! Mnogo godina poslije događaji su potvrdili moje slutnje i sumnje“, napisala je Savka Dabčević Kučar u memoarima objavljenim 1997. pod naslovom „'71. Hrvatski snovi i stvarnost“.
Srbija – guranje četnika u antifašiste
Ni u Srbiji se više kao Dan ustanka ne praznuje 7. jul kada je, kako se decenijama učilo u školama, partizan, španski borac, Žikica Jovanović Španac u Beloj Crkvi kod Krupnja ispalio prve ustaničke hice.
Spomenik Žikici Jovanoviću Špancu, Bela Crkva, Srbija
U skladu sa zvaničnom politikom rehabilitacije četničkog pokreta Vlada Srbije je najprije 2001. ukinula praznovanje Dana ustanka, s obrazloženjem da je tada „Srbin pucao u Srbina“ – partizani su tada ubili dva žandara. Zatim je, 2021. Vlada Srbije ponovo uvela slavljenje ovog praznika ali je Danom ustanka proglašen 31. avgust – dan kada je četnička jedinica Veselina Misite napala njemačku posadu u Loznici i protjerala je iz grada.
Iako je sukob nesporan i istorijski potvrđen i u partizanskim i u četničkim i u njemačkim arhivama, nema govora o onome što današnja državna propaganda Srbije širi tvrdnjama o Loznici kao „prvom slobodnom gradu u Evropi“. Jer je već do sredine avgusta u Crnoj Gori bila oslobođena velika teritorija uključujući gradove Kolašin, Berane, Andrijevicu i Danilovgrad gdje su italijanski garnizoni bili prisiljeni na predaju ili povlačenje. Takođe, na sovjetskom frontu su nakon početka operacije Barbarossa, u junu 1941, pojedina mjesta i manji gradovi u Bjelorusiji i Ukrajini privremeno oslobađani protivudarima Crvene armije.
Novi Dan ustanka u Srbiji uveden je za unutrašnje potrebe u skladu s politikom istorijskog revizionizma kojim se antifašizam nastoji podijeliti između partizana i četnika. U različitim izvorima je moguće naći, ali ne i u zvaničnom narativu, da je potpukovnik Veselin Misita akciju preduzeo na svoju ruku, odnosno bez konsultacija s Dražom Mihailovićem koji je naredio uzdržavanje od napada na Njemce.
Crna Gora i Makedonija – dani koji se i danas slave
Crna Gora i Sjeverna Makedonija jedine su dvije postjugoslovenske države koje su zadržale nekadašnje datume kao praznike Dana ustanka. To ne bi trebalo da čudi jer su samo ta dva datuma, 13. jul u Crnoj Gori i 11. oktobar u Makedoniji, predstavljala obilježavanje pravog ustanka protiv okupatora. I dok je u Crnoj Gori zabilježen opštenarodni ustanak, u Makedoniji je, u Prilepu, grupa od 16 partizana napala bugarsku postaju u gradu.
Partizanska skica za napad na Prilep (Foto: Muzej AVNOJ-a)
Postigli su ogroman propagandni uspjeh, digli su moral i borbeni duh, ali su vojni rezultati bili mršavi. Nijesu uspjeli da oslobode zarobljene partizane, nijesu ni oslobodili grad. Ubili su jednog stražara, ali se kasnije ispostavilo da to nije bio bugarski okupator, već mobilisani Makedonac.
Jedinstvenost 13. jula
Kada se danas, pošto su podaci dostupni i nema nekadašnje ideološke stege, sumira slika „ustanaka“ po jugoslovenskim republikama – ispostavlja se da su u Sloveniji, Makedoniji i Srbiji „ustanički“ hici zapravo bili ispaljeni u sunarodnike, da u Sloveniji i Srbiji čak nije ni riječ o bilo kakvom ustanku u smislu pobune već o izolovanim slučajevima, a da su na granici Hrvatske i BiH ustanak, i to ne protiv italijanskog okupatora nego protiv zločinačke NDH, pratili pokolji Hrvata i Bošnjaka u skladu s ideologijom Velike Srbije.
Tako dolazimo do Crne Gore kao jedinstvenog primjera pravog narodnog ustanka protiv stranog vojnika.
Ne samo zato, ali i zato, jer je 13. jul 1941. otjelotvorenje crnogorskog kulta Slobode, Crna Gora i crnogorski 13. jul su bolan trn u oku revizionista. A njihov cilj nije teško utvrditi. To je narativ zvanične Srbije prema kojem u II svjetskom ratu na ovom prostoru antifašisti nijesu bili samo partizani, već su to navodno bili i četnici.
Bitka na Košćelama, spomen ploča
U tom kontekstu treba shvatiti pokušaje istorijskog revizionizma, tvrdnje da je ustanak, koji je uslijedio dan nakon Petrovdanskog sabora, dokaz da su Crnogorci odbacili razbijanje zajednice sa Srbijom, stalno podmetanje da je komandant Bitke na Košćelama kap. Jakov Kusovac kasnije završio u četnicima – što je apsolutna neistina, zarobili su ga Italijani nedugo nakon Ustanka pa, sve i da je htio, nije imao kad da ode u četnike...
Revizija ustanaka u većini postjugoslovenskih država ojačala je crnogorski 13. jul kao jedinstveni svijetli primjer onoga što je nekada i drugdje, vidjeli smo bez čvrstog utemeljenja, nazivano „julskim antifašističkim vatrama“.
I u vrijeme Jugoslavije mogla se čuti teza profesionalno i lično hrabrijih istoričara da je jedini pravi narodni ustanak protiv okupatora bio samo onaj crnogorski. Ali se ta priča u onom, onakvom sistemu nije mogla raširiti.
Ono što nijesu mogli stručnjaci i činjenice učinilo je vrijeme – to majstorsko rešeto.
Ta jedinstvenost našeg ustanka potvrđuje da je 13. jul 1941. nasvjetlija tačka novije crnogorske istorije i obavezuje na beskompromisnu odbranu njegovog izvornog značenja.
