Suzavac bačen na Cetinje tokom Belvederskih demonstracija nakon pet godina zahvatio je i samog Joanikija, prvog čovjeka Crkve Srbije u Crnoj Gori koji je dostavljen u operaciji klasičnog državnog terorizma. Trenutno je na udaru istih onih koji su organizovali njegovo sramno ustoličenje i desant na Cetinje, suspendujući tada kompletan bezbjednosno-policijski aparat Crne Gore.
Na meti je prije svega jer je stao na stranu predsjednika Skupštine Crne Gore Andrije Mandića, koji pokušava da napravi distancu u odnosu na režim u Beogradu i njegovog prvog čovjeka Aleksandra Vučića.
55Iako je potpisnik ovih redova dugo bio skeptičan u odnosu na te namjere, obilježavanje bitke na Fundini i govor prvog čovjeka crnogorske Skupštine, kao i rafalna paljba koja, uz različite epizode i eskapade, traje već nekoliko mjeseci, empirijski pokazuju da Mandić, iz razloga koji još nijesu do kraja jasni, pokušava da napravi otklon od onoga što predstavlja zvanični Beograd tačnije predsjednik Srbije Aleksandar Vučić.
Kako je došlo do takvog razvoja događaja?
Politička teorija prepoznaje koncept institucionalizacije radikalne i ekstremne desnice, odnosno proces u kojem se takvi politički akteri, onog trenutka kada uđu i postanu dio sistema institucija, inkrementalno prilagođavaju političkoj i društvenoj realnosti. Da li je riječ o tome ili o okolnosti da sve češće zapadne diplomate u Mandiću prepoznaju sagovornika jer, od tri predsjednika – države, Skupštine i Vlade – jedino on ima faktičku političku vlast? Predsjednik države i dalje nema partiju, dok predsjednik Vlade sopstvenu ne kontroliše. Ili je riječ o kombinaciji različitih faktora? O tome za sada možemo samo da spekulišemo.
Postoji, međutim, i treće moguće objašnjenje koje ne treba zanemariti. Moguće je da Mandić jednostavno projektuje da Vučić gubi. Da političar sa njegovim iskustvom procjenjuje da sadašnji model vlasti u Srbiji ulazi u završnu fazu i da vezivanje sopstvene političke sudbine za sudbinu Aleksandra Vučića više nije racionalno. U tom slučaju ne bismo govorili o vrijednosnoj transformaciji, već o političkom instinktu za preživljavanje. To ne umanjuje značaj procesa koji gledamo, ali mijenja način na koji ga treba razumjeti.
U nedavnom razgovoru prijateljica me podsjetila odakle je sam Mandić krenuo. A krenuo je od toga da je imao napad panike kada je u izbornom štabu Srpske napredne stranke nekome zazvonio telefon, ili kada je u Skupštini, kao opozicioni poslanik, pozivao ratne drugove da otkopaju oružje. To su polazne tačke Andrije Mandića. Da bi danas priznavao nezavisnost Crne Gore, postojanje crnogorske nacije i govorio o autonomnosti Srba u Crnoj Gori.
Naravno, dug je put od želja do realizacije. Kao ključni znak pitanja, ali i uzvičnik njegove metamorfoze, pod pretpostavkom da je ona iskrena, ostaje pitanje političke moći, odnosno političke sposobnosti da takav zaokret iznese. Ne treba potcijeniti režim koji je, na kraju, Mandića i družinu doveo na vlast. Kao ni strukturu na čijem čelu se Mandić nalazi.
Za sada, osim opskuranata poput Dajkovića i propagandiste izvjesnog Vukovića, ne postoji ozbiljnija opozicija Mandiću unutar tog srpskog političkog bloka. Međutim, iskustvo drugih aktera pokazuje koliko brzo ta situacija može da se promijeni. Sadašnji gradonačelnik Budve, a donedavno visoki funkcioner Mandićeve sestrinske partije DNP-a, pokušao je sličan politički put i naišao na sudbinu sa kojom se sada, samo na mnogo višem nivou i pred mnogo ozbiljnijim igračima, suočava Mandić.
Zato centralno pitanje, pod pretpostavkom da je Mandićeva metamorfoza iskrena, što će nam pokazati naredni mjeseci, nije više samo šta on govori. Pitanje je da li ima sposobnost i kapacitet da ideju koju sada promoviše, čak i kada je promoviše na događajima koji jesu pseudoistorijski i istorijsko-revizionistički, pretoči u realnu politiku. I, još važnije, kako bi ta politika izgledala kada bi bila operacionalizovana.
Vraćajući se na početak, prvi ozbiljniji test Vučićeve moći da kontroliše srpsku opciju u Crnoj Gori u novim okolnostima mogao bi biti upravo sukob unutar Crkve Srbije. Odnosno, pitanje na koji način će se riješiti slučaj Joanikija: da li će biti smijenjen, da li će mu biti oduzet dio teritorije eparhije kroz formiranje nove eparhije od djelova sadašnje Mitropolije crnogorsko-primorske, ili će na kraju doći do neke vrste pacifikacije odnosno tihe rekoncilijacije. Ishod tog sukoba u velikoj mjeri će pokazati i pravac i sudbinu Andrije Mandića.
Isto važi i obrnuto. Isti oni helikopteri, ista ona vojska botova i ista propagandna mašinerija koja ih je dovela na vlast sada se može okrenuti protiv njih.
Ukoliko Mandić uspije da sačuva kontrolu nad strankom i političkim pokretom koji predvodi, kao i da odbije napad koji mu se sprema iz zvaničnog Beograda, to bi značilo da srpski blok u Crnoj Gori, praktično prvi put u njenoj novijoj istoriji, pokušava da nastupa samostalno, odnosno da ide putem političke autonomije kakvu, recimo, ima političko liderstvo Srba u Hrvatskoj.
Ne treba posebno podsjećati na epizode sa Brankom Kostićem i Momirom Bulatovićem i način na koji su završavali pokušaji autonomnog vođenja politike u odnosu na zvanični Beograd. Od tada praktično nije bilo ozbiljnog pokušaja da dominantna srpska politička struktura u Crnoj Gori vodi politiku nezavisno od političkog centra u Beogradu.
Ali upravo ovdje treba napraviti najvažniju distinkciju. Mandić ne mora samo da se odrekne Vučića. Mora da se odrekne onoga što Vučić predstavlja.
Distanca prema jednom čovjeku nije isto što i distanca prema političkom projektu. Ukoliko iza sadašnje retorike zaista postoji namjera da srpska politika u Crnoj Gori postane autonomna, onda ona mora prestati da bude produžena ruka velikosrpskog državnog projekta, bez obzira na to ko sjedi u Andrićevom vijencu. Drugim riječima, nije dovoljno zamijeniti političkog patrona ili čekati njegov pad. Potrebno je promijeniti samu prirodu politike.
Situacija sa Mandićem zato ponovo otvara centralno pitanje položaja Srba u Crnoj Gori, odnosno srpsko pitanje u Crnoj Gori. I tu još jednom treba afirmisati jednostavnu činjenicu: Crna Gora nema problem sa Srbima. Crna Gora ima problem sa velikosrbima.
Mandić, ukoliko je u stanju da iznese političku promjenu koju sada afirmiše i ukoliko se eksplicitno odrekne velikosrpskog projekta, može biti partner svim onima koji Crnu Goru žele da grade kao građansku državu. Ali takav zaokret ne može se završiti samo na odnosu prema Vučiću. Srpska politika u Crnoj Gori mora prestati da bude politika Beograda u Crnoj Gori i postati politika Srba u Crnoj Gori.
Ključni izazov je, naravno, način na koji Mandić takvu borbu može da iznese. Isto kao i u slučaju Joanikija. Isti oni helikopteri, ista ona armija botova i ista propagandna mašinerija koja ih je svojevremeno dovela na vlast okrenuće se protiv njih ukoliko procjena bude da su izašli iz granica političkog prostora koji im je bio namijenjen.
Ukoliko Mandić uspije da sačuva kontrolu nad političkim pokretom koji predvodi i odbije takav napad, to bi moglo označiti početak autonomizacije srpske politike u Crnoj Gori. Ukoliko se, međutim, taj pokušaj završi njegovom političkom marginalizacijom ili ako Mandić i Joanikije, iz motiva koji mogu biti različiti, na kraju pristanu na pomirenje sa zvaničnim Beogradom, posljedice neće biti samo njihove.
Takav ishod imao bi ozbiljne posljedice po stabilnost Crne Gore, ali i po njenu evropsku budućnost. Istovremeno bi ponovo potvrdio jednu od najtežih teza crnogorske politike: da Beograd ne pušta Srbe u Crnoj Gori.
Zato ono što slijedi nije samo sukob Mandića i Vučića, niti samo sukob unutar Crkve Srbije. To je test mogućnosti da se prvi put formuliše autonomna srpska politika u Crnoj Gori. A njen uspjeh neće se mjeriti time koliko se Andrija Mandić udaljio od Aleksandra Vučića, nego koliko se udaljio od politike koju Aleksandar Vučić predstavlja.
