Visoke ljetnje temperature ne predstavljaju opterećenje samo za ljude, biljke i domaće životinje. Iako pojedinačna pčela može kratkotrajno podnijeti relativno visoku temperaturu, pčelinje društvo mora neprekidno održavati veoma stabilnu mikroklimu u košnici.
Najosjetljivije je leglo, koje se normalno razvija u uskom temperaturnom rasponu, približno od 33°C do 36°C. Kada se spoljašnja temperatura približi vrijednostima koje vladaju u zoni legla, hiljade radilica mijenjaju ponašanje i uključuju se u zajednički sistem hlađenja.
Pčelinje društvo se zato često opisuje kao svojevrstan „superorganizam“. Pojedinačne pčele obavljaju različite zadatke, ali rezultat njihovog usklađenog djelovanja jeste održavanje uslova neophodnih za razvoj legla, rad matice, sazrijevanje meda i opstanak cijele zajednice.
Termoregulacija nije jednokratna reakcija na vrućinu, već stalno prilagođavanje broja pčela u pojedinim djelovima košnice, intenziteta ventiliranja i količine vode koja se unosi i raspoređuje po saću.
Zašto pčele prave „bradu“
Tokom vrelih dana, a naročito toplih i sparnih večeri, ispred leta može se pojaviti velika masa pčela koja visi niz prednju stranu košnice. Pčelari ovu pojavu nazivaju „brada“. Prizor može djelovati zabrinjavajuće, ali najčešće nije znak bolesti, niti sam po sebi znači da će se društvo rojiti.
Izlaskom dijela pčela smanjuje se gustina jedinki u unutrašnjosti košnice i oslobađa prostor kroz koji vazduh lakše cirkuliše. Pčele okupljene na letu i prednjoj strani košnice istovremeno mogu pokretima krila doprinositi ventilaciji. Pojava je naročito izražena kod jakih društava, u košnicama sa mnogo legla i tokom toplih noći, kada se unutrašnjost košnice sporije hladi. Ipak, „bradu“ ne treba posmatrati potpuno izolovano.
Snažna društva sa velikim brojem pčela, obiljem legla i nedostatkom prostora mogu istovremeno biti izložena pregrijavanju i rojevnom nagonu. Zbog toga pčelar treba da procijeni cjelokupno stanje: vremenske prilike, raspoloživi prostor, jačinu društva, prohodnost leta, dostupnost vode i eventualno prisustvo matičnjaka. Ako se pčele nakon pada temperature ili tokom noći postepeno vraćaju u košnicu i društvo nastavlja normalno da radi, najčešće je riječ o uobičajenom termoregulacionom ponašanju. Sama „brada“, dakle, nije dovoljna za zaključak da se društvo sprema za rojenje.
Hiljade krila kao ventilacioni sistem
Ventiliranje je jedan od najvažnijih mehanizama hlađenja košnice. Radilice zauzimaju položaj na letu ili unutar košnice i ubrzanim pokretima krila usmjeravaju vazduh. Na taj način pomažu uklanjanje toplote, viška vlage i gasova koji nastaju disanjem velikog broja jedinki.
Ne počinju sve radilice da ventiliraju na istoj temperaturi. Među njima postoje razlike u pragu reagovanja, pa se broj „ventilatorica“ postepeno povećava kako uslovi postaju nepovoljniji. Takva raspodjela zadataka omogućava društvu da reaguje postepeno, bez nepotrebnog angažovanja velikog broja radilica dok za to još nema potrebe.
Samo strujanje vazduha, međutim, nije dovoljno kada su temperatura i sunčevo zračenje veoma visoki. Tada se aktivira evaporativno hlađenje – isti fizički princip prema kojem isparavanje vode odnosi toplotu sa površine.
Voda nije potrebna samo za žeđ
Posebne sakupljačice donose vodu u mednom želucu i predaju je drugim radilicama. Pčele zatim ostavljaju sitne kapljice ili tanak sloj vode na saću i drugim površinama u blizini legla. Ventiliranjem ubrzavaju njeno isparavanje, a isparavanje snižava temperaturu u košnici. Ovaj mehanizam je posebno važan kada spoljašnja temperatura premaši optimalnu temperaturu legla.
Novija istraživanja ukazuju da se pri temperaturama iznad 37 °C značajan dio vode unesene u društvo može koristiti upravo za termoregulaciju legla, a ne samo za neposredne fiziološke potrebe odraslih pčela. To pokazuje da voda tokom toplotnog talasa predstavlja jedan od osnovnih resursa za očuvanje cijelog društva.
Zato je stalno dostupna voda jedna od najvažnijih ljetnjih mjera na pčelinjaku. Snažno društvo tokom veoma toplog dana može potrošiti od jednog do nekoliko litara vode, pri čemu stvarna količina zavisi od temperature, vlažnosti vazduha, izloženosti košnice suncu, jačine društva, količine legla i udaljenosti izvora. Pojilo treba obezbijediti prije nastupanja velikih vrućina.
Pčele razvijaju naviku posjećivanja određenog izvora, pa ih nije uvijek jednostavno preusmjeriti kada već počnu da koriste bazene, česme, pojilice za životinje ili druge izvore u okolini. Voda mora biti čista i dostupna bez opasnosti od utapanja.
U plitku posudu mogu se staviti kamenčići, komadi plute, grančice ili druga hrapava podloga na koju pčele mogu bezbjedno sletjeti. Pojilo treba redovno dopunjavati i prati, a poželjno je da bude u djelimičnoj sjenci kako se voda ne bi pretjerano zagrijavala i brzo isparavala.
Kada vrućina postaje opasna?
Zdravo i snažno društvo uglavnom uspijeva da održi temperaturu legla i kada je napolju veoma toplo. Problem nastaje kada se istovremeno udruže direktno sunčevo zračenje, visoka temperatura vazduha, nedostatak vode, slaba cirkulacija vazduha, velika gustina pčela i obilje meda u saću.
Ako prirodni sistem hlađenja zakaže, može doći do toplotnog stresa odraslih pčela i legla, omekšavanja i deformisanja voska, pucanja saća opterećenog medom i curenja meda. Posebno su osjetljiva novoizgrađena, svijetla saća, kao i košnice koje su tokom cijelog dana izložene jakom sunčevom zračenju.
Zvanične stručne smjernice za pčelinjake pogođene ekstremnom vrućinom upozoravaju da otkazivanje evaporativnog hlađenja može ugroziti maticu, radilice, leglo i stabilnost saća. Znaci koji zahtijevaju pažnju nijesu samo veliki broj pčela ispred košnice.
Upozorenje mogu predstavljati neuobičajeno intenzivno i neprekidno ventiliranje, izrazito uznemireno ponašanje, prestanak uobičajenog izlijetanja, pčele koje se ne povlače ni nakon pada temperature, deformisano saće, curenje meda ili pojava uginulog legla i odraslih pčela. U takvoj situaciji treba brzo obezbijediti vodu i privremeno zasjenjenje, ali izbjegavati grube intervencije koje bi dodatno uznemirile društvo ili oštetile omekšalo saće.
Šta pčelar može da uradi?
Košnice treba postaviti tako da imaju jutarnje sunce, a tokom najtoplijeg dijela dana djelimičnu sjenku, posebno u područjima sa dugotrajnim ljetnjim žegama. Privremeno zasjenjenje mora biti stabilno i postavljeno tako da ne zatvara leto i ne ometa kretanje pčela. Svijetla spoljašnja boja košnice i ispravan krov mogu dodatno smanjiti zagrijavanje usljed direktnog sunčevog zračenja.
Prostor i ventilaciju treba prilagođavati jačini društva i tipu košnice. Ne postoji jedno rješenje pogodno za svaki pčelinjak. Nekontrolisano pravljenje velikih otvora može olakšati grabež, ulazak osa i drugih štetočina ili poremetiti način na koji pčele same usmjeravaju strujanje vazduha. Sve izmjene zato treba sprovoditi u skladu sa konstrukcijom košnice, stanjem društva i provjerenom lokalnom pčelarskom praksom. Preglede je najbolje obavljati tokom hladnijeg dijela dana i zadržavati košnicu otvorenom samo onoliko koliko je potrebno.
Ramove sa medom i leglom ne treba ostavljati na direktnom suncu. U veoma toplom periodu posebno treba paziti na saće puno meda, jer zagrijan vosak gubi čvrstinu i može se deformisati pod opterećenjem. Poseban oprez potreban je pri ljetnjim tretmanima protiv varoe. Određeni veterinarsko-medicinski proizvodi, naročito preparati na bazi mravlje kisjeline, imaju precizno propisane uslove i temperaturne granice primjene. Dozu, način postavljanja i vrijeme tretiranja ne treba određivati iskustveno, već isključivo prema uputstvu konkretnog registrovanog proizvoda i preporuci nadležne veterinarske službe.
Pčele su tokom evolucije razvile izuzetno efikasan sistem hlađenja košnice. Zadatak pčelara nije da zamijeni taj sistem čestim otvaranjem i improvizovanim intervencijama, već da ukloni prepreke njegovom funkcionisanju.
Stalna čista voda, dovoljno prostora, pravilno postavljena košnica, odgovarajuća ventilacija i izbjegavanje nepotrebnog uznemiravanja tokom najveće žege predstavljaju najvažnije oblike pomoći. „Brada“ ispred leta zato nije samo zanimljiv ljetnji prizor – ona je vidljiv znak složene organizacije društva koje hiljadama pokreta krila i kapljicama vode štiti svoju najosjetljiviju generaciju.
