Zahvaljujući dr Radoju Pajoviću (1934-2019) i njegovom radu u Istorijskom (diplomatskom) arhivu pri MIP-u Italije, Centralnom državnom arhivu i Istorijskom arhivu pri Glavnom generalštabu Vojske Italije danas smo u posjedu vrijednih dokumenata, mađu kojima i onih o Pavlu Đurišiću i „njegovoj tajnoj saradnji sa italijanskim okupatorom u toku januara, februara i marta 1942. godine“. Među njima su i oni od 12. i 17. februara 1942. godine, koje je sačinila Komanda (italijanske) planinske pješadijske divizije „Venecija“, u kojima se, između ostalog, navode stavovi Đurišića o „njegovom identitetu“ i položaju, tj. državnom statusu Crne Gore.
Ispovijest Talijanima
U prilog drugog izdanja knjige „Pavle Đurišić – kontroverzni četnički vojvoda“, (2003. godine) Pajović navodi: „U nekim inostranim arhivama postoji bogata arhivska građa o II svjetskom ratu koja je postala dostupna istraživačima tek poslije isteka vremenske distance od 50 godina. Zahvaljujući tome danas su dostupni zapisnici sa sastanaka Đurišića sa italijanskim generalom Alesandrom Pircijom Birolijem, kao i sa 12 susreta koje je imao sa generalom Silvijom Boninijem.
Pajović posebno apostrofira činjenicu da je Đurišić u pregovorima sa italijanskim okupatorom, pored zahtjeva za oružjem, platama i drugom pomoću insisitrao da „saradnja bude tajna“, te da su se: „susreti većinom održavali noću između 21 i 22 sata“.
Međutim i pored zahtjeva za „konspiracijom“, svi ovi razgovori su dokumentovani od strane italijanske komande i sačuvani u vojnim arhivama i danas dostupni stručnoj i ukupnoj javnosti.
Ugroženi „Crnogorac“
U periodu prva tri mjeseca 1942. godine Pavle Đurišić je imao osam susreta sa zvaničnim predstavniciima italijanskog okupatora, „koji do sada nijesu bili poznati našoj naučnoj, a samim tim ni široj javnosti", zapisuje Pajović.
Posebno je interesantan sadržaj (četvrtog) susreta Đurišića sa Italijanima, održan 12. februara 1942 godine, u kojem se, u opisu aktivnosti Đurišića protiv partizana, navodi da se on: „bori protiv komunizma, a ne za Veliku Srbiju, ni za Veliku Jugoslaviju“. Dalje, u ovom dokumentu stoji: „Samo je srpskom elementu bila dozvoljena vojna karijera, a on je oduvijek ometan od strane Srba, zato što je Crnogorac“, pa prema tome on „ne može biti srbofil ni jugoslavofil.“
Na kraju opisa stavova Đurišića dodaje se: „jugoslovenska kraljevina nije učinila nikakvo dobro Crnoj Gori, već je zapuštala puteve, javna zdanja, izgradnju željeznica i dr.“
Đurišić u tim razgovorima naglašava i da: Crna Gora ne može živjeti samostalno, već bi morala da uđe u interesnu sferu, prije svega Italije ili Albanije. Smatra da „Crna Gora ne bi smjela da bude nikada pod Srbijom ili pod Jugoslavijom“.
Posebno u dokumentu italijanske vojske navodi se da Đurišić kada su u pitanju talijanske okupacione trupe: „nikada protiv nas se ne bi mogao boriti.“
U prilogu ovog teksta daje se fotokopija orginala dokumenta koji je sačinila Komanda (italijanske) planinske pješadijske divizije „Venecija“.
Zagovornik protektorata
Prilikom novog (petog) susreta 17. februara 1942. godine Đurišić je „ponovio i podvukao svoje antipatije prema Srbiji i prema Jugoslaviji i opravdao ih svojiim nacionalizmom (crnogorskim) i ličnim stavovima“.
U ovom dokumentu se navodi: „Danas je on decidno odbacio pomisao da je srbofil ili jugoslovenofil, već da stremi nezavisnoj Crnoj Gori, koja bi živjela u interesnoj sferi Italije ili Albanije.“
Dokument (N. 782 prot V.P.99/N, 17. februar 1942-XX) koji potpisuje general (komandant divizije) Silvio Bonini, a sačinio ga potpukovnik (načelnik štaba) Amedeo Simoneli, koji je ovjeren pečatom Komande italijanske planinske pješadijske divizije „Venecija“, između ostalog sadrži i sljedeće: „on ne želi povratak u prošlost, jer je nakon dvadeset godina jugoslovenske dominacije Crna Gora u potpuno zapuštena“ te da „njegova antipatija prema Kraljevini Jugoslavji ogleda se u tome što je srpski elemenat uvijek mladim ljudima crnogorske nacionalnosti sprečavao napredovanje ka višim činovima u vojnoj hijerarhiji“.
Nadalje, u analizi političkih prilika u Crnoj Gori u ovom dokumentu (zapisniku) se navodi: „Izgleda da su između Mihailovića i Đurišića postojali različiti pogledi: dok prvi djeluje po naređenju bivšeg kralja Petra, stremeći ponovnom uspostavljanju Kraljevine Jugoslavije, drugi (Đurišić) izjavljuje da želi ponovno uspostavljanje Kraljevine Crne Gore i to pod skiptrom princa Mihaila Petrovića Njegoša, unuka bivšeg kralja Nikole I“.
Talijanski vojni izvori dalje navode da protektorat nad nezavisnom Crnom Gorom može biti povjeren Italiji jer: „Đurišić smatra da će Duče održati obećanje dato Crnoj Gori nakon pada Jugoslavije, tj. da će joj dati nezavisnost pod protektoratom neke velike sile, a to može biti Italija“.
Novi idol
Ovi arhivski dokumenti, publikovani zahvaljujući naučnom radu dr Radoja Pajovića, ne samo da su dodatan i vrijedan prilog izučavanju „kontroverznog četničkog komandanta“ već i „prilog“ ambiciji Srpske pravoslavne crkve i srpskih nacionalista u Crnoj Gori da od njega stvore novog idola.
Pavle Đurišić, nesuđeni učitelj koji je postao ratni zločinac i ubica nejači, oficir i komandant vojske bez vojničke pobjede nad okupatorom, čovjek koji je služio italijanskim i njemačkim fašistima, koga je Draža Mihailović progasio izdajnikom i naredio atentat na njega, nosilac Hitlerovog „Oredna gvozdenog krsta“, čovjek koji je odbio naređenje svog kralja Petra II Karađorđevića da se pridruži narodnooslobodilačkoj vojsci i Titovim partizanima i umjesto toga potpisao sporazum sa ustašama i Sekulom Drljevićem i u konačnom bio ubijen od strane tih istih „saveznika“, vjerovatno nije ni slutio da će se protekom 50 godina „otvoriti arhivi“ i sve postati dostupno javnosti.
Tako, arhivi svjedoče, ne samo o njegovim zločinima, već i o njegovom „nacionalnom izjašnjavanju“ koje je predočio talijanskim okupatorima i zalaganju za Crnu Goru kao „protektorat fašističke Italije.“
Stoga, pojačano interesovanje popova u zadnje vrijeme za „volontiranje u državnim arhivama“ moguće je motivisano i potrebom da neke istorijske činjenice nikada ne budu objelodanjene. Ali, kao što stoji u citatu na početku teksta: „arhivi postoje da bi čuvali stvari na sigurnom, a ne u tajnosti.“
