Na izuzetno malom prostoru Crne Gore susrijeću se različiti ekosistemi i živi nevjerovatno bogat životinjski svijet. Ipak, najveći dio tog bogatstva još nam je nepoznat. Od procijenjenih više od 30.000 životinjskih vrsta, do danas je popisano svega sedam do osam hiljada.
„Vjerovatnoća pronalaženja potpuno novih vrsta za nauku je kod pojedinih grupa velika“, kaže za Portal Analitika biolog dr Bogić Gligorović, koji već dvije decenije istražuje životinjski svijet Crne Gore.
Njegova istraživanja otkrivaju i drugu, zabrinjavajuću stranu ovog prirodnog bogatstva. Dok naučnici pronalaze nove vrste, neke od odavno poznatih nestaju, a njihova staništa zauzimaju invazivni organizmi.
Klimatske promjene mijenjaju uslove života čak i u visokoplaninskim jezerima, dok krivolov, zagađenje i uništavanje staništa dodatno ugrožavaju osjetljivu prirodnu ravnotežu.
„Nestanak samo jedne karike može pokrenuti takozvanu trofičku kaskadu - lančanu reakciju koja remeti ravnotežu, ugrožava druge organizme i na kraju donosi direktne ekonomske i zdravstvene probleme samom čovjeku“, upozorava Gligorović.
U razgovoru za Analitiku govori o otkrivanju novih životinjskih vrsta, posljedicama klimatske krize, nestajanju domaćih i širenju invazivnih organizama, ali i o tome koliko država zaista poznaje i štiti prirodno bogatstvo kojim raspolaže.
„Zaštita prirode ne smije ostati samo na papiru“, poručuje Gligorović.
Crna Gora jedan od centara biodiverziteta u Evropi
Analitika: Crna Gora zauzima veoma mali dio evropskog kontinenta, a na njenoj teritoriji živi izuzetno veliki broj životinjskih vrsta. U jednom ranijem razgovoru naveli ste da kod nas živi čak 70 odsto evropskih vrsta sisara i 75 odsto vrsta ptica. Kako je moguće da se na tako malom prostoru razvije toliko bogat životinjski svijet? Po čemu je Crna Gora posebna?
Gligorović: Crna Gora je jedan od centara biodiverziteta u Evropi. Zahvaljujući geografskom položaju, reljefnim, klimatskim i hidrološkim odlikama u Crnoj Gori je na izuzetno malom prostoru prisutan veliki broj stanišnih tipova koji omogućavaju život različitim biljnim i životinjskim vrstama.
Preko naše zemlje prelaze migratorni koridori ptica, a Ulcinjska Solana i Skadarsko jezero predstavljaju najznačajnija međunarodna čvorišta i odmorišta za milione ptica. Izuzetno visoku stopu biološke raznovrsnosti zvanično potvrđuje i Predlog ekološke mreže Natura 2000, koji obuhvata 50,97% površine zemlje svrstavajući Crnu Goru na prvo mjesto u Evropi po površini ekološki najvrijednijih područja.
Više od 70 odsto životinjskih vrsta u CG još nije otkriveno
Analitika: Koliko zapravo poznajemo životinjski svijet Crne Gore? Postoje li područja i grupe životinja koje još nijesu dovoljno istražene i koliko je vjerovatno da kod nas žive vrste koje nauka još nije otkrila?
Gligorović: Poznavanje faune je nedovoljno. Kičmenjaci su detaljno istraženi dok su beskičmenjaci nedovoljno istraženi. Trenutno je u Crnoj Gori popisano oko 7.000 do 8.000 vrsta životinja, ali naučne procjene ukazuju da stvarni broj prelazi 30.000 vrsta, što znači da je preko 70% biodiverziteta neotkriveno.
Vjerovatnoća pronalaženja potpuno novih vrsta za nauku je kod pojedinih grupa velika, posebno u podzemnim kraškim sistemima (pećine i izvori), moru i kopnenim vodama i nepristupačnim visokoplaninskim područjima.
Otkriće novih vrsta – od terena do laboratorije
Analitika: Učestvovali ste u istraživanjima tokom kojih su opisane dvije nove vrste pijavica. Kako uopšte izgleda otkrivanje nove životinjske vrste?
Gligorović: Kao član tima jednog od najpoznatijih evropskih naučnika profesora Vladimira Pešića, imao sam izuzetnu čast da učestvujem u otkriću i opisu dvije nove vrste pijavica za nauku.
Moderno otkrivanje nove životinjske vrste danas se zasniva na integrativnoj taksonomiji. Kada se na terenu sakupi materijal koji morfološki odstupa od poznatih srodnika, u laboratoriji se sprovode detaljne anatomske komparacije i DNK barkodiranje.
Tek kada genetika i morfologija potvrde jedinstvenost, u naučnom časopisu se publikuje formalni opis vrste. Tokom ovih istraživanja, profesor Pešić i kolega Glöer opisali su i endemski rod i vrstu Montenegrospeum bogici, dodijelivši joj ime po meni, što predstavlja vrhunsku naučnu počast, s obzirom na to da je riječ o jednom od najrjeđih i kritično ugroženih organizama na planeti.
Iako je Crna Gora geografski odavno mapirana, ekosistemi poput kraških podzemnih voda i izvora predstavljaju evoluciona 'izolovana ostrva' koja kriju neotkriveni biodiverzitet.
Tokom dvije decenije, koliko se bavim biološkim istraživanjima, samostalno i sa kolegama sam po prvi put za Crnu Goru registrovao preko 30 vrsta vilinih konjica i vodenih stjenica, dok sam u saradnji sa suprugom Aleksandrom Gligorović publikovao 24 nove vrste bubamara za našu faunu.
Klimatska kriza mijenja život i u visokoplaninskim jezerima
Analitika: Istraživali ste životinjski svijet Skadarskog jezera, Durmitora, Zetsko-skadarske ravnice i drugih područja Crne Gore. Na Durmitoru ste, između ostalog, zabilježili jednu vrstu vilinog konjica na nadmorskoj visini od 1.956 metara, što je u Vašem radu predstavljeno kao najviši takav nalaz u Evropi. Što nam ovakva otkrića govore o posebnosti naših ekosistema? Je li Vas tokom istraživanja neki nalaz naročito iznenadio?
Gligorović: Tokom svoje karijere intenzivno sam istraživao živi svijet Skadarskog jezera, Durmitora, Zetsko-skadarske ravnice i drugih ključnih ekosistema Crne Gore. Pronalazak carskog vilinog konjica (Anax imperator) na Durmitoru, na nadmorskoj visini od 1.956 metara, predstavlja jedan od najvažnijih i najviših zabilježenih nalaza ove vrste u Evropi.
Ovo otkriće predstavlja alarm jer su vilini konjici najznačajniji bioindikatori vodenih ekosistema i ovaj nalaz je direktna naučna potvrda ekoloških posljedica klimatske krize u Crnoj Gori. Do prije dvadesetak godina, ova krupna, termofilna vrsta nalažena je na nadmorskim visinama do 1.000 metara. Usljed porasta globalnih temperatura došlo je do vertikalne migracije prema ranije hladnijim, planinskim staništima.
Upravo me je taj nalaz najviše iznenadio, ali i zabrinuo. Pojavom ovog agresivnog i dominantnog predatora u osjetljivim, visokoplaninskim i glacijalnim jezerima, direktno se narušava milenijumski stabilan lanac ishrane. To stvara ogroman pritisak i direktno ugrožava autohtone, stenovalentne vrste koje nemaju mehanizme odbrane od novopridošlih kompetitora.
Krupne životinje nestaju, a ugroženi su i sitni organizmi
Analitika: U jednom ranijem intervjuu govorili ste o nestanku balkanskog risa, bjeloglavog supa i bijele kanje iz Crne Gore, ali i o značajnom smanjenju brojnosti pojedinih vrsta vilinih konjica. Što danas znamo o njihovoj sudbini? Koje su životinjske vrste trenutno najugroženije i jesmo li svjesni da se najveći gubici možda događaju među sitnim organizmima koje gotovo i ne primjećujemo?
Gligorović: Istorijski gledano, antropogeni pritisak koji se manifestovao kroz nekontrolisani lov, krivolov i masovno trovanje predatora doveo je do ekološke katastrofe: bjeloglavi sup, bijela kanja i balkanski ris dobili su status regionalno izumrlih vrsta koje su prestale da se gnijezde i razmnožavaju u Crnoj Gori.
Danas svjedočimo nekim ohrabrujućim, ali i duboko opominjućim signalima. Nedavni snimak balkanskog risa na Hajli, nakon više od dvije decenije odsustva, predstavlja značajan dokaz da se vraća u naše šume. Izuzetno zabrinjavajuće dešavanje je da je mlada jedinka bjeloglavog supa koja je tokom jesenje migracije doletjela u rejon Pive ubijena od strane krivolovaca.
Istovremeno, pored nestanka krupnih kičmenjaka, odvija se izumiranje sitnih organizama. Brojnost vilinih konjica, koji su ključni bioindikatori zdravlja vodenih ekosistema, konstantno opada usljed zagađenja, kaptiranja izvora i klimatske krize. Takođe je evidentan drastičan pad populacija insekata oprašivača.
Nažalost, javnost i institucije ne prepoznaju značaj ovih mikrosvijetova i njihovih ekosistemskih usluga, sve dok ne nastupi direktna ekonomska kriza uzrokovana kolapsom oprašivanja poljoprivrednih kultura i nestankom hrane.
Nestanak jedne vrste pokreće lančanu reakciju u prirodi
Analitika: Kada neka životinjska vrsta nestane sa određenog područja, što se događa sa ostatkom ekosistema? Možete li nam na konkretnom primjeru iz Crne Gore objasniti kako nestanak jedne vrste može uticati na druge životinje, biljke, pa i na čovjeka?
Gligorović: Ekosistemi su izuzetno složene mreže u kojima svaka vrsta ima specifičnu ekološku ulogu. Nestanak samo jedne karike može pokrenuti takozvanu trofičku kaskadu - lančanu reakciju koja remeti ravnotežu, ugrožava druge organizme i na kraju donosi direktne ekonomske i zdravstvene probleme samom čovjeku.
Primjer ovog procesa u Crnoj Gori desio se u zaleđu Velike plaže u Ulcinju, gdje je usljed isušivanja močvarnog staništa došlo do lokalnog nestanka pojedinih vrsta vilinih konjica. Ovi insekti su ključni regulatori u prirodi jer vrše prirodnu biološku kontrolu nad komarcima. Njihove larve u vodi se hrane larvama komaraca, dok odrasle jedinke love komarce u letu.
Kada su bare isušene, vilini konjici su izgubili stanište i nestali. S druge strane, komarci su ekološki znatno otporniji i za razmnožavanje su iskoristili preostale lokve. Bez svog prirodnog predatora, došlo je do prenamnožavanja komaraca. To je direktno narušilo kvalitet života stanovništva u okolini lokaliteta i povećalo rizik po zdravlje, s obzirom na to da su komarci poznati prenosioci različitih uzročnika bolesti.
Oporavak pelikana pokazuje da zaštita prirode daje rezultate
Analitika: Ranije ste govorili i o pozitivnim primjerima, poput oporavka populacije pelikana na Skadarskom jezeru. Kakvo je danas stanje? Postoje li još primjeri koji pokazuju da se odgovarajućim mjerama zaštite može zaustaviti nestajanje vrsta?
Gligorović: Rijetke konzervacione aktivnosti koje se sprovode su pozitivni primjeri, što je slučaj sa obnavljanjem populacije pelikana na Skadarskom jezeru. Populacija se oporavila i danas je prisutna i brojna ali i dalje ugrožena usljed nedozvoljenog ribolova tokom kojeg je uznemiravana tokom sezone gniježđenja što je dovelo do napuštanja gnijezda.
Tokom naredne sezone pelikani su promijenili lokalitet za gniježđenje. Takođe se u Crnoj Gori sprovode druge konzervacione aktivnosti lokalnog karaktera. Udruženje biologa Celulla je sprovelo aktivnost na čišćenju otpada i rekolonizaciji beskičmenjaka u potoku na Marezi, NVO ENVPRO sprovodi aktivnosti na reintrodukciji endemskih biljnih vrsta na Orjenu u područja sa kojih su nestale.
Nacionalni parkovi sprovode projekat konzervacije Barnog jezera, a na Skadarskom jezeru Eko tim sprovodi projekat izgradnje plutajućih biljnih ostrva za remedijaciju zagađenja u područjima gdje su emerzne biljke nestale. Iako su ovi projekti prostorno ograničeni, njihov značaj je veliki jer predstavljaju modele održive zaštite koji se u budućnosti moraju sistemski intenzivirati.
Azijska bubamara potiskuje domaće vrste
Analitika: Dok neke domaće vrste nestaju, u Crnoj Gori se pojavljuju i šire životinje koje ranije nijesu bile dio naših ekosistema. Sa kolegama ste istraživali širenje azijske bubamare, koja je u Crnoj Gori prvi put zabilježena 2015. Istraživanje je pokazalo da je, kako se ona širila, brojnost domaće bubamare opadala, a na pojedinim lokalitetima ona je potpuno nestala. Kako jedna naizgled bezazlena životinja može toliko da poremeti prirodnu ravnotežu?
Gligorović: Invazivne vrste predstavljaju problem za prirodu Crne Gore. Sa Aleksandrom Gligorović i uvaženim profesorom Halilom Ibrahimijem imao sam priliku da naučno dokumentujem prvi nalaz azijske bubamare u Crnoj Gori.
Takođe smo pratili negativne uticaje na faunu domaćih bubamara. Utvrđeno je da je azijska bubamara agresivni kolonizator koji je doveo do smanjenja brojnosti čak i nestanka domaćih vrsta na pojedinim lokalitetima. Ova vrsta je kao invazivna prilagodljivija i u konkurentskoj borbi za hranu i stanište u odnosu na domaće vrste.
Invazivne vrste nijesu bezazlene i njihova pojava je signal za hitno djelovanje i sprovođenje mjera za kontrolu njihove brojnosti i smanjenje uticaja na lokalne vrste.
Invazivne vrste prijete da trajno promijene crnogorski ekosistem
Analitika: Koliko su invazivne vrste danas ozbiljna prijetnja biodiverzitetu Crne Gore? Koje su, osim azijske bubamare, posebno problematične i možemo li zaustaviti njihovo širenje ili smo u nekim slučajevima već zakasnili?
Gligorović: Biološke invazije danas predstavljaju jednu od najozbiljnijih i najskupljih prijetnji stabilnosti ekosistema Crne Gore. Kada invazivna vrsta dostigne fazu masovnog širenja, ekološka i ekonomska šteta postaje praktično nepopravljiva.
Pored azijske bubamare, u našim slatkovodnim i morskim ekosistemima bilježimo dramatične promjene. Prije desetak godina, sa kolegama sam prvi put za Crnu Goru dokumentovao afrotropsku vrstu vilinog konjica Trithemis annulata.
Njen masovni prelazak iz Mediterana i širenje ka unutrašnjosti direktna su posljedica porasta temperatura vodenih staništa. Izuzetno je opasno širenje plave krabe (Callinectes sapidus) koja se iz Jadranskog mora, preko rijeke Bojane, već dospjela do Šaskog jezera, a njen neminovan ulazak u Skadarsko jezero izazvaće nesagledive ekološke štete autohtonoj fauni riba i rakova.
U Bojani je takođe registrovana kineska rječna školjka (Sinanodonta woodiana), u rijeci Zeti parazitska riblja vaš, dok se u rijekama centralnog dijela Crne Gore nekontrolisano širi izuzetno agresivna alohtona školjka Dreissena polymorpha. Takođe je prije nekoliko godina u Crnu Goru dospio azijski tigrasti komarac koji je vektor za mnoge izazivače bolesti.
Na crnogorskom primorju, palmin surlaš je već doveo do ekološkog i estetskog uništenja decenijama starih zasada palmi, dok u akvatorijumu Južnog Jadrana bilježimo sve veći priliv tropskih riba, poput pauk riba i četvorozupki, koje potiskuju autohtone jadranske vrste.
Da je ovaj proces u punom jeku, potvrđuje i podatak da smo tokom ove godine otkrili dvije nove invazivne vrste u Crnoj Gori, i koje su u fazi pripreme za naučnu publikaciju.
U nekim slučajevima, poput palminog surlaša ili plave krabe, faza potpunog uklanjanja više nije moguća i sada se mogu sprovoditi samo mjere kontrole i ublažavanja posljedica. Uspješna kontrola invazivnih vrsta se zasniva na ranom otkrivanju i brzoj reakciji.
Ako invazivnu vrstu otkrijemo i zaustavimo na samom početku naseljavanja, šanse za njeno eliminisanje su visoke. Zato je u narednom periodu neophodno uspostaviti konstantan naučni monitoring, pooštriti fitosanitarne i granične kontrole, te na osnovu egzaktnih rezultata donijeti i sprovesti hitne nacionalne akcione planove.
Lista zaštićenih vrsta mora biti odraz stvarnog stanja na terenu
Analitika: Nedavno usvojena Lista zaštićenih vrsta izazvala je polemike u stručnoj javnosti. Prema pisanju medija, na njoj su se našle i vrste koje ne žive u Crnoj Gori, uključujući pirinejskog kozoroga, koji je globalno izumro 2000. Ministarstvo, međutim, navodi da je Lista izrađena u skladu sa međunarodnim obavezama i principom predostrožnosti. Kako Vi, sa stanovišta nauke, gledate na ovakav pristup? Koliko je važno da nacionalna lista odražava stvarno stanje životinjskog svijeta Crne Gore?
Gligorović: Lista zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva predstavlja temeljni dokument za očuvanje biodiverziteta svake države. Sa stanovišta nauke, njena primarna svrha mora biti odraz stvarnog stanja na terenu kako bi se zaštitni mehanizmi usmjerili tamo gdje su najpotrebniji.
Na listi se nalaze sve predložene vrste čija je zaštita u Crnoj Gori neophodna, što je izuzetno važno. Međutim, pored samih dokumenata, potrebno je vrste štititi i u realnosti, što je u našoj zemlji i dalje prilično problematično. Zbog toga smatram da je potrebno formirati instituciju, koja će se isključivo baviti zaštitom prirode i direktnom primjenom zakonskih okvira u praksi.
Što se tiče vrsta koje nisu prisutne u Crnoj Gori, a zaštićene su u Evropskoj uniji, ukoliko međunarodne obaveze i proces integracije u EU to zahtijevaju, one treba da budu na listi, ukoliko ih i ostale članice u kojima nijesu prisutne štite. Sa druge strane, ukoliko to nije direktna obaveza naše zemlje, potrebno ih je ukloniti sa liste i zaštititi samo autohtone vrste.
Trenutna lista uopšte ne sadrži ptice, što je vjerovatno tehnički propust. Skoro sve vrste ptica koje su stalno ili povremeno prisutne u Crnoj Gori zaštićene su u Evropskoj uniji, tako da je neophodno dodati ovu grupu organizama na listu.
Nacionalna lista zaštićenih vrsta mora biti dinamičan dokument koji se ažurira na svakih nekoliko godina na osnovu egzaktnih naučnih podataka. Na kraju, listu bi bilo potrebno unaprijediti i jasnim razdvajanjem kategorija na „Strogo zaštićena vrsta“ (stenoendemi, kritično ugrožene vrste…) i „Zaštićena vrsta“ (vrste sa stabilnijim populacijama koje zahtijevaju kontrolisano upravljanje), što bi se definisalo u skladu sa stvarnim ekološkim potrebama, nivoom rasprostranjenosti i stepenom ugroženosti svake vrste u Crnoj Gori.
Zaštita prirode ne smije ostati samo na papiru tako da je u Crnoj Gori hitno potrebna snažna, samostalna, naučna i stručna institucija poput nekadašnjeg Zavoda za zaštitu prirode, koja će posjedovati inspekcijski, stručni i naučni kapacitet da zakonske okvire efikasno sprovodi u praksi, na samom terenu.
Nedostatak istraživanja i neusklađeni zakoni otežavaju zaštitu prirode
Analitika: Koliko država zaista zna o vrstama koje bi trebalo da štiti? Imamo li dovoljno istraživanja i pouzdanih podataka o njihovoj brojnosti i rasprostranjenosti? Agencija za zaštitu životne sredine upozorila je i na nesaglasnost propisa o zaštiti vrsta i lovu. Kakve posljedice takve neusklađenosti mogu imati na zaštitu životinja u praksi?
Gligorović: Tokom posljednjih deset godina sprovedena su istraživanja za potrebe izrade ekološke mreže Natura 2000, što je značajno doprinijelo unapređenju baze podataka o vrstama u Crnoj Gori. Međutim, ova baza sadrži ograničen broj vrsta, tako da bi bilo neophodno sistemski podržati dalja naučna istraživanja. Za sve ostale organizme, izuzev entuzijastičkog rada naučnika u Crnoj Gori, podaci o brojnosti i rasprostranjenju uglavnom nedostaju.
Trenutno se u Crnoj Gori sprovodi GEF-ov projekat u okviru kojeg su realizovana određena istraživanja, a Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija kroz finansiranje naučnih projekata takođe omogućava biološka istraživanja. Pa ipak, intenzitet i broj tih istraživanja su nedovoljni. Neophodno je da država prepozna značaj očuvanja prirode i bioloških istraživanja kao dio strateškog razvoja, a u cilju omogućavanja našeg sopstvenog opstanka.
Neusklađenost zakona o lovu i zakona o zaštiti prirode nije jedini primjer konflikta među propisima koji iz više aspekata regulišu oblasti zaštite prirode i korišćenja ekosistemskih usluga, poput šumarstva i ribolova. Dugogodišnji problemi krivolova i prekomjernog izlovljavanja pojedinih vrsta doveli su do toga da je broj krupnih papkara kod nas kritično nizak u odnosu na zemlje EU, brojnost predatora i stvarni ekološki kapacitet naših staništa.
To dalje vodi do narušavanja cjelokupne ravnoteže u ekosistemima, češćih požara zbog zarastanja staništa, konflikata između čovjeka i predatora, problema u očuvanju šuma i samog funkcionisanja kruženja materije u prirodi. Takođe, prekomjeran izlov i krivolov je doveo i do kritičnog smanjenja brojnosti pojedinih ribljih vrsta, što je uzrokovalo ozbiljne poremećaje u funkcionisanju vodenih ekosistema.
Zakon o zaštiti prirode bi morao da bude hijerarhijski iznad svih drugih zakona koji regulišu oblast korišćenja prirodnih resursa, jer je on od krucijalnog značaja za naš opstanak, dok bi svi ostali zakoni morali biti usklađeni sa njim.
U Crnoj Gori je nedavno usvojena nova Strategija biodiverziteta u kojoj su jasno predložene mjere i aktivnosti u oblasti očuvanja i istraživanja biološke raznovrsnosti. Ukoliko se ove mjere zaista sprovedu u djelo, one će našu zemlju u ovoj oblasti dovesti na nivo najrazvijenijih država.
Moramo zaustaviti grabljivi pristup u korišćenju prirodnih resursa
Analitika: Poslije svega što ste tokom godina istraživanja vidjeli na terenu, što Vas najviše zabrinjava kada razmišljate o budućnosti životinjskog svijeta Crne Gore? I što bismo morali odmah da promijenimo da za dvadeset godina ne govorimo o još dužem spisku nestalih vrsta?
Gligorović: Najviše me zabrinjava nizak nivo svijesti i nedostatak ekološkog obrazovanja kod dijela građana, kao i nedostatak informisanosti i jasne vizije kod dijela donosilaca odluka na svim nivoima o značaju očuvanja prirode.
Sa druge strane, izuzetno me raduje što je Vlada pokazala stratešku viziju i prihvatila preporuke struke za proglašenje mreže Natura 2000 u Crnoj Gori na više od 50 procenata teritorije. To nije samo bitno sa aspekta pridruživanja Evropskoj uniji i same zaštite prirode, već je izuzetno značajno u borbi protiv klimatske krize i za naš sopstveni opstanak, a takođe će u budućnosti u ekološkoj državi predstavljati naš globalno prepoznatljivi brend „Zelena zemlja“.
Da bismo spriječili da za dvadeset godina govorimo o još dužem spisku nestalih vrsta, odmah moramo da promijenimo način razmišljanja i zaustavimo grabljivi pristup u korišćenju prirodnih resursa.
Moramo hitno početi da se ponašamo u skladu sa principima održivog razvoja i prekinemo uništavanje prirode u svim pojavnim oblicima koji su kod nas, nažalost, široko rasprostranjeni i prihvaćeni kao normalni, počevši od krivolova, preko nekontrolisane sječe šuma, nekontrolisanog korišćenja pesticida i zagađenja voda, pa sve do intenzivne urbanizacije i nelegalnog odlaganja otpada, izazivanja požara...
