Pariz, Lion, Marsej, Nica, Limož, Brisel, Lijež, Milano, Torino, Bolonja, Tirana… Nabrajanje gradova u kojima su proteklog vikenda protesti prerasli u nasilje liči na, daleko bilo, ratne izvještaje. I vijesti su takve: paljevine, pljačke, uništavanje državnih i sakralnih objekata…
Raspored protesta u EU: Mapa koju je izradila ruska grupa Ribar iz CG protjeranog Mihaila Zvinčuka
Listi toponima valja dodati gradove Portugala gdje se ovih dana protestovalo, za sada bez nasilja, ali i Madrid, Valensiju, Barselonu, i desetine manjih gradova širom Španije u kojima su desetine hiljada ljudi demonstrirale početkom mjeseca. Tu su i Beograd i gradovi u Srbiji u kojima protesti traju s kraćim ili dužim prekidima već dvije godine i gdje ovih dana predizborna retorika dodatno potpaljuje strasti.
Što se to događa širom Evrope?
Iako se povodi za ovaj talas protesta razlikuju od države do države – u Španiji je to deložacija jedne starice kao najeklatantniji primjer loše stambene politike Vlade, u Italiji nezadovoljstvo nemogućnošću mladih da se skuće, u Francuskoj protest protiv stanja u školama – nije teško uočiti i zajednički imenitelj.
Evropljani se proteklih godina suočavaju s padom životnog standarda i ekonomskom neizvjesnošću. I ne vjeruju da vlasti njihovih država mogu problem riješiti. Ipak, bez obzira na povezanost evropskog ekonomskog i političkog prostora, neobično je to što su nasilni protesti izbili simultano u više država i što se odvijaju po gotovo identičnom scenariju.
I tu dolazimo do stranog faktora kao još jedne moguće zajedničke karakteristike. Kome odgovara nestabilnost Evrope? Dva su moćna centra, na dvjema stranama Evrope, zarobljena od strane formalnih lidera do te mjere da je u strateškim potezima njihova međusobna razlika postala nebitna.
Uloga Moskve
Ruska državna propaganda nije stvorila proteste u Francuskoj, Španiji, Italiji i drugim evropskim zemljama. Za tvrdnju da su tu presudni bili prsti Kremlja nema dokaza. Ali je Rusija bez dileme odigrala ključnu ulogu u vještačkom naduvavanju i ekstremizaciji protesta kroz dugotrajno usmjeravanje ekonomskog nezadovoljstva u političko nasilje i delegitimizaciju vlasti.
Obavještajne službe i analitičke organizacije više država Evrope godinama upozoravaju da Moskva u evropskim krizama aktivno učestvuje usmjeravajući ih i ubrizgavajući svoje narative kroz mrežu skrivenih medija, zavrbovanih javnih ličnosti i državnih botova.
U širu javnost je to prvi put doprlo 2023. kada je nekoliko ozbiljnih medija iz pet zapadnoevropskih država objavilo rezultate istraživanja uloge Kremlja u protestima širom Evrope. Od tada je objavljeno nebrojeno dokaza koji su potvrdili involviranost Rusije u evropsku unutrašnju politiku tako da je modus operandi Moskve danas poznat do detalja. Da je u ovoj seriji nereda uputno tražiti prste Kremlja ukazuju dvije prošlonedjeljne objave.
Ukrajinska Vanjska obavještajna služba (SZRU) upozorila je u utorak da opasnost po Evropu od Rusije ne dolazi samo od direktnog vojnog sukoba, već uključuje hibridno djelovanje, sabotaže, kibernetičke napade, operacije uticaja, širenje dezinformacija i dr.
„U Evropi se nalazi gotovo četiri stotine oficira ruskih specijalnih službi. Njihove aktivnosti omogućuju Moskvi da sistemski testira granice dopuštenog, pokušavajući da djeluje ispod praga koji bi mogao izazvati kolektivni odgovor NATO-a“, navela je u objavi od 13. oktobra ukrajinska SZRU.
Potvrdio je to u petak vrhovni komandant NATO-a u Evropi (SACEUR), američki general Alexus Grynkewich rekavši u intervjuu njemačkom Spiegelu da je Moskva svjesna da je snaga Sjevernoatlantskog vojnog saveza nekoliko puta veća od ruskih vojnih resursa te da stoga Vladimir Putin ne želi direktan sukob nego pribjegava drugim metodama, poput sabotaža i sl.
Što je to što konkretno radi Rusija i kako to čini?
Što i kako radi Rusija?
Umiješanost Rusije u američke predsjedničke izbore 2016, kada je prvi put pobijedio Donald Trump, detaljno je istražena i zvanično dokazana. Potvrđeno je da je Rusija sprovela masovnu akciju hakovanja i širenja dezinformacija kako bi pomogla Trumpu, ali nije otkriveno dovoljno pravno valjanih dokaza da je postojala urota Kremja i Donalda Trumpa.
U UK je uticaj Rusije na Brexit putem državnih medija RT i Sputnik kao i preko mreže sumnjivih bot-profila na platformi X detaljno opisan u Izvještaju koji je Parlamentarni odbor za obavještajne i bezbjednosne poslove objavio u julu 2020, ali je Vlada odbila da ovo dalje istraži.
Dokazano je i rusko finansiranje pokreta Black Lives Matter u SAD 2016. i 2017. Dokazano je otvaranje više desetina sajtova i grupa na društvenim mrežama u to vrijeme s ciljem uticanja na izazivanje nereda.
Otkriveno je i kako su ruske firme pod kontrolom Kremlja kreirale hiljade botova koji su širili linkove ka savršenim kopijama vodećih evropskih medija poput njemačkog Spiegela i francuskog Mondea gdje su botovi širili priču da sankcije Rusiji uništavaju ekonomiju EU.
Potvrđeno je krajem 2014. da je Prva rusko-češka banka pod kontrolom Kremlja dodijelila stranci Marine le Pen kredit od 9 miliona eura koje je ona trošila na političke kampanje.
Uprkos stotinama ovakvih razotkrivenih slučajeva, uprkos zabrani ruskih državnih medija u zemljama EU 2022. i 2024, uprkos strategijama i grupama za borbu protiv hibridnog djelovanja, suštinske promjene očito nema. Događaji pokazuju da je Moskva uvijek korak ispred.
Širenje ruskog narativa prije svega radikalizacijom ekonomskih tema i zastrašivanjem nuklearnim ratom, prate proizvodnja skandala, vještačko dizanje rejtinga ekstremnih partija krajnje ljevice i desnice i dr.
Evropski odgovor
Evropa ne pokazuje da je na ove izazove našla odgovor.
Stupanj nedovoljne organizovanosti, ponekad i naivnosti, pokazuje i slučaj kada su Ukrajinci početkom oktobra uništili ili oštetili dronovima nekoliko centara vodeće ruske IT kompanije Yandex.
Više zapadnoevropskih medija je brže-bolje javilo kako je time spriječen rad hiljada botova koji su djelovali na evropskom prostoru postavljajući komentare s ciljem uticaja na javno mnijenje. Proširena je vijest o kolapsu ruskih botova od čak 94% do 99%.
Čak je i predsjednik Ukrajine Volodimir Zelenski izjavio da se na društvenim mrežama „lakše diše“ jer ima manje provokacija i mržnje. Međutim, detaljne analize mrežnog saobraćaja koje su objavile nezavisne organizacije i kibernetički stručnjaci poput Cloudflarea pokazale su da je samo pala aktivnost pretraživačkih robota koji preko Yandexa tragaju za sadržajima, a ne ii političkih botova koji koriste državnu vojnu i obavještajnu infrastrukturu.
Ima li ovome lijeka?
Ima, ali su pilule gorke i političari se na njih teško odlučuju.
Stručnjaci za cyber bezbjednost odavno preporučuju recept suprotstavljanja „hibridnom ljudskom bot-sistemu“ i mrežama uticaja Rusije.
- Obavještajno djelovanje na otkrivanju ključnih aktera, i njihovo protjerivanje.
- Pomoć države medijima u uvođenju tehnologije prepoznavanja obrazaca, a ne djelovanja samo putem praćenja IP adrese odnosno lokacije s koje se neko javlja.
- Privremeno ili trajno uskraćivanje frekvencija ili kablovskog emitovanja onim stranim i domaćim medijima koji neskriveno šire stranu neprijateljsku propagandu.
- Edukacija građana i pravovremeno objavljivanje saznanja o predstojećim aktivnostima „Pre-bunking“ (Preduhitrivanje).
Gdje je u svemu ovome Crna Gora?
Učimo i pomičemo se. Da li dovoljno efikasno i dovoljno brzo – to je za diskusiju. Ali svakako nedovoljno cjelovito.
Predsjednik Vlade je nedavno odradio upravo jedan „pre-bunking“ obavještavajući javnost o predstojećim hibridnim aktivnostima. Ali nije urađeno ništa više od toga. A moglo je, i trebalo je.
Prošle sedmice je efikasno, prema navodima nekih medija zahvaljujući informacijama UK, protjerana ekipa ruskih državnih propagandista. Ali je ostalo otvoreno pitanje – kako je bilo moguće da oni uopšte uđu u Crnu Goru?
No Crna Gora makar u ovoj oblasti ima olakšavajuću okolnost. Nama su botovi druga briga. Još nijesmo obavili ni ono što je EU učinila prije nekoliko godina – suzbili rusku TV propagandu nego nam je medijski spektar takav kakav je – većina televizija ima centar u Srbiji.
Ali makar imamo iskustva. Pod onim što se zovu hibridne prijetnje Crna Gora je opstala skoro 200 godina – od Načertanija. Dobro smo se držali dok cilj hibridnih dejstava nije dao prvi put u Evropi rezultate, još 2020.
