Sudbina političke periferije zapadne civilizacije nije geografsko, već civilizacijsko određenje prošlosti Crne Gore. Romantičarske predstave o zapadnom samorazumijevanju Crne Gore zvuče zavodljivo ali nemaju elementarno istorijsko uporište. Zbog toga možda nijedna poruka u savremenoj crnogorskoj istoriji nije imala tako snažan simbolički impuls, kao poruka evropskih lidera iz Tivta da je Crna Gora nakon članstva u NATO, na korak do punopravnog članstva u EU.
Ta poruka potvrđuje posvećenost Crne Gore zapadnim civilizacijskim vrijednostima i označava okončanje dvodecenijskog procesa u kome Crna Gora umjesto susjeda ili saveznika, postaje sastavni dio zapadnoevropskog civilizacijskog kruga.
2Pozivanje na zapadnu civilizaciju i smještanje Crne Gore u taj vrijednosni kontekst već decenijama je jedan od dominantnih sadržaja svih političkih kampanja. Taj narativ je nakon uvođenja višestranačja bio ograničen na malu grupu pojedinaca i političkih partija, da bi od 1997. godine i otklona od nacionalističke ideologije Beograda postao jedan od centralnih argumenata političke legitimizacije.
Iako te ideje i vrijednosti nijesu imale ozbiljnije društveno utemeljenje, postalo je popularno i politički isplativo širiti uvjerenje da je Crna Gora oduvijek pripadala zapadnoj civilizaciji. U izmaštanom romatičarskom zanosu, politički zaokret iz 1997. godine predstavljan je kao navodni povratak Crne Gore u zapadnoevropski civilizacijski krug.
Idealno upakovan u nekoliko političkih parola, ovaj narativ je poslužio za pranje političkih biografija i novo pozicioniranje za vrijeme koje dolazi. Jedini problem ovog narativa bio je u tome što je u istorijskom smislu bio potpuno netačan. Crna Gora je u najznačajnijem dijelu svoje prošlosti bila geopolitička i kulturna periferija Evrope, a prozapadna orijentacija u toj milenijumskoj tradiciji bila je incident, a nikako pravilo.
Još od velike podjele Rimskog carstva 395. godine kada je formalno postavljena prva političko-kulturna linija u Evropi, Crna Gora se našla sa istočne strane granice. Srednjovjekovna Duklja i Zeta formirane su i organizovane pod direktnim uticajem vizantijskog modela vlasti sa centralnom ulogom crkve i specifičnom političkom kulturom koja će ostaviti dubog trag u kasnijem modelu oblikovanja državnosti.
Nemanjićka osvajanja Crne Gore i utemeljenje pravoslavlja, učvrstilo je koncept istočnjačke civilizacije i načina organizovanja vlasti, koji je dodatno osnažen osmanskom ekspanzijom i etabliranjem novih istočnjačkih modela političke i društvene organizacije. Za razliku od ostatka istočnojadranske obale koji se našao pod uticajem humanizma i renesanse, Crna Gora je učvrstila stare, tradicionalne modele društvene organizacije.
Prvi ozbiljniji pokušaj da se Crna Gora u političkom smislu približi zapadnom civilizacijskom krugu bila je vojna i politička podrška Mletačke republike oslobodilačkom pokretu Crne Gore. Vojna saradnja tokom Kandijskog (1645–1669) i Morejskog rata (1684–1699) imala je i političku dimenziju kroz ideju da Crna Gora prizna vrhovnu vlast Mletačke republike uz očuvanje unutrašnje autonomije.
Nespremnost Venecije da se ozbiljno posveti toj ideji i ograničen uspjeh u vojnoj saradnji, stavili su tačku na savezništvo, otvarajući prostor da Crna Gora uđe u interesnu zonu Ruskog carstva. Igrajući na kartu panslavizma i pravoslavlja uz političku korupciju najznačajnijih nosilaca vlasti, ruska vlada je od početka 18. vijeka postepeno preuzimala kontrolu nad Crnom Gorom. Ishodište tog procesa bilo je potpisivanje Vojne konvencije 1910. godine, koja će biti uvod u tragičnu sudbinu crnogorske države 1916. i 1918.
Crnogorska politička scena u kontinuitetu afirmiše mit o navodnoj prozapadnoj pripadnosti, zbog čega savremeni proces euroatlantskih integracija dobija na dodatnom značaju
Ruska podrška oslobodilačkom pokretu učvrstila je političku kulturu zasnovanu na centralizovanim i autoritarnim obrascima vlasti, utemeljenim na istočnjačkim i patrimonijalnim obrascima upravljanja. Crnoj Gori je bila namijenjena uloga vojnog logora, uz zanemarivanje svih kapaciteta koji nisu bili neposredno vezani za vojne potrebe.
Ambicija ruske vlade da monopolizuje sve političke i društvene procese u Crnoj Gori određivala je prirodu međusobnih odnosa, a o tome svjedoči i tragična sudbina Knjaza Danila koji je na Pariskom mirovnom kongresu 1856. godine pokušavao riješiti međunarodni status Crne Gore bez ruske saglasnosti.
Geopolitička usmjerenost Crne Gore istočnjačkim modelima organizacije društva nije isključivala snažan kulturni uticaj zapadnjačke civilizacije na Crnu Goru. Zanimljivo je da je većina crnogorskih vladara od 15. do 19. vijeka u svojim privatnim odnosima, školovanju i putovanjima bila privržena idejama i vrijednostima zapadne civilizacije.
Međutim, ta njihova privatna posvećenost, nikada nije imala konkretno ishodište u njihovom javnom djelovanju. Venecija, Firenca, Trst, Beč i drugi evropski gradovi bili su važna izvorišta znanja i kulturnih uticaja za mnoge crnogorske vladare, ali su ti uticaji rijetko prevazilazili okvir njihovog ličnog intelektualnog i kulturnog formiranja.
Privrženost Crne Gore istočnjačkim modelima političke kulture, zasnovanim na centralizovanim i autoritarnim obrascima vlasti, potvrđena je i u 20. vijeku, a najslikovitiji primjeri tog ponašanja bili su 1948. i 1989. godine. Ogromna podrška ideološkom konceptu “staljinizma” u Crnoj Gori 1948. godine i kasnije oduševljenje politikom Slobodana Miloševića 1989. godine, pokazali su koliko je crnogorsko društvo privrženo modelu patrimonijalne svijesti.
Privrženost vrijednostima zapadne civilizacije ne treba potvrđivati romantičarskim predstavama prošlosti, već spremnošću da se napuste politički modeli i prakse koji su ograničavali razvoj
U oba slučaja, Crna Gora je umjesto demokratizacije, pluralizma i političke autonomije, birala drugačije – autoritarne modele vlasti. Ta istorijska iskustva otvaraju prostor za racionalnije sagledavanje značaja otklona od politike Slobodana Miloševića 1997. godine. Taj potez označava početak najdubljeg geopolitičkog zaokreta u modernoj istoriji Crne Gore jer osim političkog, on predstavlja i vrijednosni zaokret Crne Gore prema zapadnoevropskom civilizacijskom okviru. Ta odluka bila je uvod u političku i idejnu obnovu crnogorske države 2006. godine, članstvo u NATO alijansi i konačno približavanje punopravnom članstvu u Evropskoj uniji.
Crnogorska politička scena u kontinuitetu afirmiše mit o navodnoj prozapadnoj pripadnosti, zbog čega savremeni proces euroatlantskih integracija dobija na dodatnom značaju. U mitologiziranom doživljaju prošlosti, crnogorske političke elite vjeruju da su ispravne samo one odluke koje imaju istorijsko utemeljenje. Upravo zbog toga i konstantno inistiranje na narativu o “povratku” Crne Gore u zapadnoevropski civilizacijski okvir.
Osnovni problem takve interpretacije je u tome što ona predstavlja političku konstrukciju, a ne zaključak zasnovan na istorijskim dokazima. Iz tog razloga treba ukazati da savremeni politički procesi nijesu povratak nekom starom identitetu, već stvaranje novog političkog i vrijednosnog okvira koji nema mnogo istorijskog utemeljenja.
Posvećenost i privrženost vrijednostima zapadne civilizacije ne treba potvrđivati romantičarskim predstavama prošlosti, već spremnošću da se napuste politički modeli i prakse koji su ograničavali razvoj. Evropska i prozapadna orijentacija Crne Gore može biti održiva jedino ukoliko bude zasnovana na vrijednostima i racionalnim odlukama, a ne na istorijskim legendama i mitovima. Samo takav pristup omogućiće autentičnu integraciju u vrijednosni okvir zapadne civilizacije.
