Ukoliko bismo pokušali da u jednu istorijsku tačku objedinimo najznačajnije tokove crnogorske državnosti i slobodarske tradicije, prvi izbor morao bi biti 13. jul. Kroz događaje iz 1878, 1941. i 1944. godine ovaj datum svjedoči o kontinuitetu borbe za međunarodno priznatu državnost, slobodu i ravnopravnost Crne Gore. U vertikali crnogorske državnosti, značenje trinaestog jula prevazilazi svaki pojedinačni istorijski trenutak i predstavlja jedan od temelja za razumijevanje savremene Crne Gore.
Simbolika 13. jula kao Dana državnosti najslikovitije objašnjava kako je jedna mala zajednica s ograničenim ljudskim, kulturnim i ekonomskim potencijalima uspjela izgraditi državu, ali i državnu svijest koja je predstavljala ključni oslonac u njenom oblikovanju i razvoju. Kontinuitet državnosti može se pratiti od 10. vijeka, kada na nju ukazuje vizantijski car Konstantin Porfirogenit, koji na više mjesta jasno i nedvosmisleno izdvaja Duklju i njene stanovnike kao posebnu političku cjelinu.
Kontinuitet državnosti potvrđen je kroz političko djelovanje dinastije Crnojević, koja osnažuje državotvornu svijest i daje joj jasan državni i politički karakter. Upravo kroz takvo nasljeđe može se objasniti zašto i Osmansko carstvo krajem 15. vijeka na tim korijenima prepoznaje državotvornu tradiciju i uspostavlja Crnogorski sandžak kao posebnu administrativnu cjelinu. Konačno, prvi državni program Crne Gore koji je oblikovan za vrijeme dinastije Petrović Njegoš, kao jedan od temeljnih političkih ciljeva predviđa obnavljanje Ivanbegovine, čime se uspostavlja direktna državotvorna veza s nasljeđem prethodnih državnih struktura.
Berlinski kongres
Državotvorno nasljeđe i slobodarske tradicije crnogorskog društva dobile su međunarodnu legitimizaciju upravo 13. jula 1878. godine okončanjem Berlinskog kongresa. Članom 26. ugovora potvrđeno je međunarodno priznanje državnosti, čime je Crna Gora i formalno postala 27. međunarodno priznata država Evrope. Važno je istaći da je za razliku od Srbije, na Berlinskom kongresu potvrđen međunarodni subjektivitet Crne Gore, samo od strane onih zemalja koje taj subjektivitet nijesu priznale ranije. Još tokom rasprave na Kongresu, Rusija, Njemačka, Austrougarska i Francuska jasno su saopštile da su već ranije priznale nezavisnost Crne Gore, a da je na Kongresu to samo i formalno potvrđeno.
Međunarodnim priznanjem okončana je epoha crnogorske istorije obilježena oslobodilačkim ratovima i junačkom tradicijom i započela nova faza strukturiranja i modernizacije države. Ispostaviće se da je crnogorsko društvo bilo mnogo uspješnije u osvajanju slobode nego u uređenju sopstvene države.
Međunarodnim priznanjem izgubljen je i smisao državotvorne ideje, koja je bila utemeljena na tradiciji otpora Osmanskom carstvu. Modernizacija, ograničavanje plemenske svijesti i centralizacija državne vlasti ograničili su uticaj plemenskih zajednica, ali i ogolili sve probleme crnogorskog društva.
Paradoksalno, proces modernizacije države i slabljenja plemenske svijesti nije doveo do učvršćivanja državotvorne svijesti, već do slabljenja autoriteta državne vlasti i otkrivanja sistemskih nedostataka crnogorskog društva. Posljedice takve politike bile su fatalne, a sve ono što se desilo 1918. godine posljedica je političkog kursa uspostavljenog nakon Berlinskog kongresa.
Loše političke odluke nijesu mogle uništiti državotvornu ideju Crne Gore. Nekoliko godina nakon aneksije Crne Gore, pojavile su se političke ideje utemeljene na vrijednostima crnogorske državnosti. Kroz političko djelovanje Federalističke stranke, a nešto kasnije i kroz odnos Komunističke partije prema crnogorskom državnom i nacionalnom identitetu, bilo je jasno koliko je snažna crnogorska državotvorna ideja. Najpotpuniji izraz ova ideja dobila je u Trinaestojulskom ustanku 1941. godine, kada su vrijednosti slobode i obnove crnogorske državnosti bile ugaoni kamen političkog djelovanja.
Crnogorsko komunističko rukovodstvo poziva crnogorski narod na borbu, foto: Arhiv Vlade Crne Gore
Crnogorski ustanak iz 1941. godine predstavlja jedan od vojnih i političkih fenomena Drugog svjetskog rata. Pokrenut u trenutku kada su fašisti kontrolisali cijelu Evropu, predstavlja najveći i najorganizovaniji ustanak protiv okupatora tokom 1941. godine. Utemeljen na vrijednostima slobode, antifašizma, jednakosti i pravde, Trinaestojulski ustanak postavio je temelje obnovljene crnogorske državnosti i odredio osnovne pravce njenog poslijeratnog razvoja.
Ulazak italijanskih snaga u Crnu Goru
Italijanske okupacione snage napale su Crnu Goru iz pravca Skadra 17. aprila 1941. godine i bez većeg otpora u narednih nekoliko dana uspostavile kontrolu nad ključnim komunikacijama i urbanim centrima. Prema dogovoru italijanskog i njemačkog ministra vanjskih poslova, Galeaca Ćana i Joahima Ribentropa iz Beča 21. i 22. aprila 1941. godine, Crna Gora je predata u mandat Vladi Italije. Izuzetak su činile teritorije u okolini Ulcinja, koje su zajedno s Malesijom, Plavom, Gusinjem i Rožajama priključene novostvorenoj „Velikoj Albaniji“, kao i Boka, koja je 20. maja pripojena Italiji.
Vlada u Rimu pokušavala je da ostavi utisak administracije koja brine o interesima Crne Gore i njenih građana, pa su mnogi s pravom zaključili da je okupacioni režim, uspostavljen u Crnoj Gori nakon aprila 1941. godine, bio jedan od najblažih na prostoru cijele Jugoslavije.
Italijanska Vlada bila je ubijeđena da će kroz projekat obnavljanja crnogorske državnosti pod kontrolom Italije dobiti podršku lokalnog stanovništva, koje je bilo nezadovoljno ekonomskim razvojem, neispunjenim obećanjima, razočarano odnosom vlasti prema Crnoj Gori. Za realizaciju tog plana okupljena je grupa bivših prvaka Federalističke stranke i intelektualaca koji su učestvovali u koncipiranju Memoranduma o obnavljanju crnogorske države. U Memorandumu koji je pripremio italijanski okupacioni komesar Macolini predviđeno je obnavljanje crnogorske državnosti pod italijanskim protektoratom, što je i formalizovano na takozvanom Crnogorskom saboru, koji je 12. jula 1941. godine održan na Cetinju.
Crnogorski ustanici
Već u prvim danima okupacije Jugoslavije, jedina politička snaga koja je imala jasan cilj o neophodnosti organizovanja oružanog ustanka bila je Komunistička partija. Na konferenciji partijskog vrha u Zagrebu maja 1941. godine donesena je odluka o organizovanju oružane borbe, s jasnim uputstvima i zadacima crnogorskom partijskom rukovodstvu.
U djelu zaključaka koji se odnose na Crnu Goru navodi se da je zadatak crnogorskih komunista da: „mobilišu crnogorski narod protiv italijanskih okupatora, da vode borbu protiv pokušaja uspostavljanja nekakve dinastije slobodoljubivom crnogorskom narodu, da vode borbu protiv federalista kao agenata italijanskih imperijalista, da vode borbu protiv pljačkanja siromašnog crnogorskog naroda, a za preuzimanje najhitnijih mjera za obezbjeđenje naroda najnužnijim sredstvima za život, za osiguranje radnih masa Crne Gore od prijeteće gladi“.
Prvi koraci u pripremi ustanka preduzeti su krajem aprila, kada se na partijskom savjetovanju prave planovi o oružanom otporu. U selu Velje Brdo u blizini Podgorice, 24. aprila 1941. godine održan je sastanak Pokrajinskog komiteta KPJ za Crnu Goru, na kojem je donesena odluka o pripremi oružane borbe i otporu italijanskom okupatoru.
Desetak dana kasnije održano je takozvano Majsko savjetovanje CK KPJ u Zagrebu, na kojem je donesena konačna odluka o organizovanju oružanog otpora i pripremi za ustanak. Tokom maja i juna 1941. godine, u pripremi ustanka u Crnoj Gori, iz vojnih skladišta jugoslovenske vojske obezbijeđeno je oko 3.000 pušaka, 150 puškomitraljeza, više stotina bombi i oko tri miliona metaka.
U tom periodu organizovano je 286 manjih gerilskih jedinica sa 6.200 boraca. To su bile manje jedinice (10–30 boraca) sastavljene uglavnom od članova Partije, SKOJ-a i njihovih simpatizera. Članovi Komunističke partije (1.800) i SKOJ-a (3.000) činili su okosnicu ustaničkih snaga. Partijski komiteti u Crnoj Gori u tom periodu navode podatak da je dodatnih 15.000 ljudi spremno da krene u borbu protiv okupatora pod rukovodstvom KP.
Već tokom juna podizanje ustanka bilo je izvjesno, a ulazak u posljednju fazu priprema najavio je Pokrajinski komitet KPJ za Crnu Goru, Boku i Sandžak, Proglasom koji su krajem juna 1941. godine uputili crnogorskom narodu, podsjećaju da on najbolje zna šta znači biti porobljen.
Završne pripreme za početak ustanka organizovane su nakon dolaska Milovana Đilasa, člana CK KPJ, u Crnu Goru 7. jula 1941. godine. Već sljedećeg dana u selu Ravni Laz u Piperima održan je novi sastanak na kojem je Đilas prenio instrukcije vrha Komunističke partije o početku ustanka i konceptu gerilskog ratovanja kao modelu za suprotstavljanje okupatoru.
Dogovoreno je da ustaničke akcije započnu na širem prostoru Cetinja, Rijeke Crnojevića, Bara, Podgorice i Nikšića. Prvobitni plan podrazumijevao je simbolično podizanje ustanka 14. jula, na dan početka Francuske buržoaske revolucije, ali se od toga odustalo i za početak ustanka izabrana je nedjelja 13. jul jer se pretpostavljalo da će tog dana pažnja italijanskih vojnika biti na nižem nivou.
Ustanak je započeo u zoru 13. jula u Virpazaru, a u narednih nekoliko dana proširio se na prostor cijele Crne Gore. Za samo nekoliko dana ustanici su kontrolisali skoro tri četvrtine crnogorske teritorije, a italijanske okupacione snage sklonile su se u nekoliko gradova sa snažnim vojnim garnizonima.
Nošenje ranjenika
Ustanak je bio masovan, a o njegovom obimu i karakteru slikovito govori izvještaj svjedoči izvještaj Mjesnog komiteta sa Cetinja: „Nakon prvih pucnjeva, pristizao je narod sa svih strana. Mnogi su bili goloruki, bez oružja u rukama, a neki i bosonogi. Valjda su, čuvši ustaničke puške, trčali da se što prije priključe ustanicima. Niko to više nije mogao zaustaviti. Borbe su brzo prerasle formu gerilskih akcija i dobile masovan karakter.“
Već 22. jula na oslobođenim teritorijama uspostavljaju se privremeni organi nove vlasti, čime su potvrđene namjere ustanika da kroz oslobodilačku borbu promijene stari politički sistem i uvedu nove modele političkog djelovanja. Politička platforma oslobodilačkog pokreta u Crnoj Gori nastalog na vrijednostima Trinaestojulskog ustanka zaokružena je kroz rezoluciju usvojenu na pokrajinskom savjetovanju KPJ 8. avgusta 1941. godine. U ovoj rezoluciji objašnjava se karakter oslobodilačkog pokreta i uloga Komunističke partije. Takođe, rezolucija jasno ukazuje na proces obnavljanja državnosti Crne Gore, ukinute nakon Prvog svjetskog rata.
O odjeku Trinaestojulskog ustanka u ostatku Jugoslavije najslikovitije svjedoči oduševljenje crnogorskim ustankom i njegovim rezultatima konstatovano u proglasu CK KPJ od 25. jula 1941. godine, u kojem se poziva srpski narod da po uzoru na Crnu Goru učini nešto slično: „Na ustanak srpski narode! Ugledaj se na Crnogorce, narod koji je ustao da zbaci okupatorski jaram italijanskih fašista. Ujedinite se svi srpski rodoljubi u borbi protiv omrznutog okupatora!“
Proglas KPJ 25. jul 1941, foto: Arhiv Vlade Crne Gore
Opšti uspjeh Trinaestojulskog ustanka potvrđuju i izvještaji italijanskih okupatora koji su svjesni posvećenosti crnogorskog naroda oslobodilačkim tradicijama. Pircio Biroli, prvi čovjek okupacionih vlasti u Crnoj Gori, početkom avgusta 1941. godine objašnjava da je uzaludan posao pokušavati ubjeđivanjem i obećanjima natjerati narod na pokornost. Nastavlja: „držati Crnogorce u pokornosti, u ovim pogoršanim ekonomskim uslovima..., zanesene komunističkom ideologijom… pokušati da se održi red obećanjima i ubjeđivanjima – znatno je isto što i orati more, dakle iluzija“.
Italijanski izvještaj o Trinaestojulskom ustanku, foto: Arhiv Vlade Crne Gore
Konačno, simbolika 13. jula kao Dana državnosti Crne Gore potvrđena je i 1944. godine kada je u Kolašinu počelo zasjedanje Crnogorske antifašističke skupštine narodnog oslobođenja (CASNO) na kojem je obnovljena državnost Crne Gore, ukinuta odlukama Podgoričke skupštine 1918. godine.
Na ovom zasijedanju prihvaćene su odluke Drugog zasijedanja AVNOJ-a i donesena odluka da Crna Gora, kao ravnopravna federalna jedinica, uđe u sastav Demokratske Federativne Jugoslavije. Odluke CASNO-a imale su ustavotvorni karakter, jer su konstituisale organe najviše vlasti i uspostavile institucionalni okvir za vršenje zakonodavne i izvršne funkcije u okviru Jugoslavije. Simbolično održavanje zasijedanja na godišnjicu Trinaestojulskog ustanka dodatno je naglasilo kontinuitet između antifašističke borbe i obnove crnogorske državnosti.
Prvo zasijedanje CASNO-a, Kolašin 13. jul 1944. Na slici, s lijeva na desno, prvi red: Puniša Perović, Blažo Jovanović, Sreten Žujović, Ivan Milutinović, Peko Dapčević. Drugi red: Đoko Mirašević, Radovan Vukanović, Mirko Čaković, Ivan Vujošević
Istorijska povezanost događaja od 13. jula 1878, 1941. i 1944. godine ukazuje na to da ovaj datum predstavlja simbol kontinuiteta državnosti, državotvorne ideje i političkog identiteta Crne Gore. Međunarodno priznanje na Berlinskom kongresu 1878. godine potvrdilo je međunarodni subjektivitet Crne Gore, Ustanak iz 1941. godine obnovio je ideju slobode i državnosti, dok je zasijedanje CASNO iz 1944. godine uspostavilo kontinuitet državnosti i potvrdilo federalni status Crne Gore u poslijeratnoj Jugoslaviji.
Istorijska vertikala objedinjena u jednom datumu crnogorske istorije predstavlja jedinstveni simbol kontinuiteta crnogorske državnosti, državotvorne ideje i političkog identiteta, čije se značenje ne može svesti na bilo koji pojedinačni istorijski događaj. Stoga i pokušaji da se događaji iz 1878. godine smjeste u kontekst nasljeđa „tradicionalne Crne Gore“ nijesu ništa drugo nego loš pokušaj istorijskog revizionizma.
Sličan obrazac revizionističkog tumačenja prisutan je i u interpretacijama događaja iz 1941. godine, u kojima se Trinaestojulski ustanak nastoji predstaviti kao spontana reakcija na Petrovdanski sabor ili kao rezultat zajedničkog djelovanja ideološki suprotstavljenih političkih aktera.
Odluke Petrovdanskog sabora 12. jula 1941, foto: Arhiv Vlade Crne Gore
Takva tumačenja nemaju istorijsko utemeljenje jer se Trinaestojulski ustanak nikako ne može posmatrati kao čin usmjeren protiv crnogorske državnosti, već upravo kao ključni događaj u procesu njenog političkog i institucionalnog obnavljanja. To konačno potvrđuju i odluke iz 1944. u kojima se jasno poziva na državotvorno nasljeđe Crne Gore i državnost ukinutu 1918. godine.
Smisao i simbolika 13. jula ne može se posmatrati izvan konteksta kontinuiteta crnogorske državnosti, antifašističke tradicije i političkog identiteta Crne Gore. Događaji iz 1878, 1941. i 1944. godine čine jedinstvenu istorijsku cjelinu koja potvrđuje da je 13. jul mnogo više od datuma u kalendaru – on predstavlja trajni izraz državotvorne ideje i istorijskog kontinuiteta Crne Gore.
