Poput većine postsocijalističkih država Evrope, i Crna Gora je početkom devedesetih ušla u tranzicioni period obilježen značajnim ekonomskim i društvenim izazovima. Nije se raspala samo jedinstvena država, raspao se cijeli društveni i ekonomski sistem, usljed čega je ovaj period u kolektivnom sjećanju poznat kao period opšte društvene regresije.
Takva percepcija otvorila je prostor političkim manipulacijama, jer su pod izgovorom tranzicije političari bili u prilici da opravdaju sopstvene promašaje i negativne bilanse vlasti. Instrumentalizovana od strane nosilaca političkih procesa, tranzicija je postala izgovor i opravdanje brojnim razvojnim i institucionalnim nedostacima.
Crnogorska tranzicija je takođe otvoren prostor manipulacije, a jedan od narativa je i onaj o uništenju crnogorske ekonomije u periodu tranzicije. Simplifikovana i nekritička tumačenja oblikuju narativ o navodno uspješnoj, održivoj i potentnoj ekonomiji koja je doživjela sunovrat i propast nakon AB revolucije 1989. godine.
Međutim, i pored toga što AB revoluciju s pravom možemo smatrati jednim od najkontroverznijih političkih procesa u savremenoj istoriji Crne Gore, ne postoje uvjerljivi argumenti koji bi potvrdili tezu da je upravo ona bila uzrok ekonomskog sloma koji je obilježio tranzicioni period. Naprotiv, crnogorska ekonomija je već početkom 80-ih godina bila u ozbiljnim problemima, a tranzicija je te probleme samo ogolila, o čemu svjedoče brojni izvori i konkretni statistički podaci.
Nakon perioda ubrzane industrijalizacije i ekonomskog rasta, crnogorska privreda već tokom 60-ih pokazuje prve znake usporavanja i strukturnih problema. Ekonomske reforme iz prve polovine 60-ih godina nijesu dale očekivane rezultate, pa već 1966. godine crnogorska ekonomija, prvi put nakon Drugog svjetskog rata, bilježi negativne trendove i pad industrijske proizvodnje.
I površan pregled ekonomskih parametara objašnjava problematično tumačenje teze da je AB revolucija bila primarni uzrok ekonomskog sloma Crne Gore
U periodu od 1948. do 1982. godine, prosječna stopa rasta GDP-a iznosila je 5,5% godišnje, što je neznatno manje od jugoslovenskog prosjeka koji je iznosio 5,8%. Crnogorski GDP po glavi stanovnika 1946. godine iznosio je svega 50 $ što je bilo dva puta manje od jugoslovenskog prosjeka (112 $).
Početkom 80-ih godina Crna Gora je po kriterijumima saveznih organa izašla iz grupe inicijalno nerazvijenih republika jer je već 1980. godine bila na nivou od 80,4 % jugoslovenskog prosjeka GDP po glavi stanovnika. Gradovi na jugu i u centralnom dijelu bili su daleko iznad ovog prosjeka, dok je GDP po glavi stanovnika u opštinama na sjeveru Crne Gore iznosio između 54% i 58% crnogorskog prosjeka.
Statistički podaci su ipak skrivali sistemski problem crnogorske ekonomije. Loša produktivnost, kadrovska preopterećenost, tehnološka zaostalost i neprilagođenost tržišnim uslovima poslovanja konstantno su usporavali crnogorsku ekonomiju. Jedini način da se održi likvidnost ekonomskog sistema bilo je kreditno zaduživanje i netransparentno pokrivanje gubitaka. Dodatni problem generisala su i velika zaduženja iz 60-ih godina, kojima je izgrađen najveći dio kompleksa krupne industrije.
U situaciji ograničenog rasta GDP-a od svega 0,2% crnogorska ekonomija značajno je stagnirala, čak i u odnosu na jugoslovenski prosjek. Sredinom 80-ih godina 150 crnogorskih kompanija, koje su zapošljavale 25% radne snage u Crnoj Gori, bilo je u blokadi zbog neizmirenih obaveza, dok je preko 100 kompanija, koje su zapošljavale oko 20% radne snage, na kraju 1985. godine poslovalo sa gubicima.
U odnosu na jugoslovenski prosjek, Crna Gora je sredinom 80-ih bila 2,7 puta više zadužena u inostranstvu. Deficit u trgovinskom bilansu Crne Gore imao je razarajući efekat na crnogorsku ekonomiju koja je najveći dio sirovina, repromaterijala, energije i savremenih tehnologija morala plaćati devizama u inostranstvu. Tokom 1984. godine, crnogorska ekonomija je čak 41% ukupnog GDP-a morala izdvojiti za otplatu kredita i pristiglih kamata.
Loši ekonomski parametri imali su direktan uticaj na smanjenje životnog standarda i dodatno produbljivanje socijalnih i regionalnih razlika. Prema zvaničnim podacima, od početka 80-ih lična potrošnja opadala je po prosječnoj godišnjoj stopi od 6%, dok je društveni standard opadao za nevjerovatnih 18% godišnje. Visoka inflacija urušavala je svaki pokušaj konsolidacije životnog standarda.
Prosječne stope inflacije povećavale su se iz godine u godinu. Tako je prosječna stopa inflacije 1981. godine iznosila 39,3%, 1982 – 30, 7%, 1983 – 58, 4%, 1984 – 52,4%, a 1985. godine, prosječna stopa godišnje inflacije iznosila je preko 80%.
Tranzicija nije uništila crnogorsku ekonomiju, samo je ogolila nedostatke generisane visokim zaduživanjima, niskom produktivnošću, tehnološkom zaostalošću i nespremnošću političkih lidera za temeljne reforme
Pad životnog standarda u Crnoj Gori, možemo pratiti i kroz prosječan pad plata u odnosu na jugoslovenski prosjek. Prosječna plata u Crnoj Gori je 1980. godine iznosila oko 90% jugoslovenskog prosjeka, da bi 1985. godine pala na 79% jugoslovenskog prosjeka. O ozbiljnim udarima na životni standard prouzrokovanim lošim parametrima privrednog razvoja svjedoče i pojave socijalnog nezadovoljstva, odnosno prvih radničkih štrajkova. Tokom 1987. i 1988. godine u Crnoj Gori organizovano je oko 35 radničkih protesta.
Već na Devetom kongresu SKCG u aprilu 1986. godine konstatovana je teška ekonomska situacija i ukazano je na to da se Crna Gora suočava s ozbiljnom ekonomskom i društvenom krizom. Zaključak je bio jasan: cjelokupni društveni razvoj opterećen je protivrječnostima i opasnostima koje ugrožavaju unutrašnju stabilnost, a da su uzroci takvog stanja strukturna neusklađenost privrede i jednostranost privrednog razvoja, koji se oslanjao na industrijalizaciju.
Godinu ranije, na sjednici Predsjedništva CK SKJ čulo se da zbog ekonomske krize Crnoj Gori prijeti vanredno stanje koje „može eskalirati u ekstremnost ili širu apatiju“. U godišnjem izvještaju o stanju bezbjednosti u Crnoj Gori za 1986. godinu po prvi put se konstatuje da bi ekonomska kriza mogla da ima i ozbiljne reperkusije za bezbjednost.
Crnogorske bezbjednosne službe smatrale su da je zbog niskog životnog standarda socijalno ugrožen značajan broj penzionera i radnika sa najnižim primanjima, koji po njihovoj ocjeni „ne mogu podmiriti elementarne egzistencijalne potrebe“. Kako su procjenjivali, takva situacija imala je ozbiljne reperkusije i na opštu bezbjednost, jer je predstavljala „snažan izvor političkog nezadovoljstva“.
Čak i površan pregled ekonomskih parametara objašnjava problematično tumačenje teze da je AB revolucija bila primarni uzrok ekonomskog sloma Crne Gore. Statistički podaci i politički kontekst ukazuju da takva interpretacija složenih istorijskih procesa predstavlja pojednostavljeno i redukcionističko tumačenje.
Tranzicija nije uništila crnogorsku ekonomiju, ona je samo ogolila nedostatke generisane visokim zaduživanjima, niskom produktivnošću, tehnološkom zaostalošću i konačno nespremnošću političkih lidera za temeljne reforme.
Tačno je da je crnogorska ekonomija u najvećem dijelu uništena u tranzicionom periodu 90-ih, ali je netačno da je taj sistem prije AB revolucije bio zdrav i održiv. AB revolucija je trasirala tranzicionu sudbinu Crne Gore, ali ona nije bila primarni uzrok sloma crnogorske ekonomije. Razumijevanje ove činjenice omogućava objektivnije sagledavanje ekonomskih procesa i prevazilaženje pojednostavljenih interpretacija crnogorske tranzicije.
