Uzbudljivim, provokativnim i analitičkim panelom pod nazivom „Perom na desnicu“, u podgoričkom Book Caffeu sinoć je zatvoreno četvrto izdanje festivala savremene književnosti „Bookiranje“.
Na tribini koja je otvorila ključna pitanja naše savremenosti, od odnosa snaga ljevice i desnice, preko uspona autoritarizma i ksenofobije, do uloge slobodnih medija i dometa intelektualnog angažmana u tranzicionim društvima, govorili su istoričar i publicista iz BiH, Dragan Markovina, glavni i odgovorni urednik beogradskog lista Danas, Dragoljub Petrović, te crnogorski pisac i kolumnista Andrej Nikolaidis, a razgovor je moderirao Marko Spaić.
11Veče je zaokruženo obraćanjem direktora festivala i glavnog urednika izdavačke kuće Fokalizator, prof. dr Vladimira Vojinovića, koji je zahvalio publici, timu i učesnicima na izuzetnoj energiji i uspješnoj realizaciji četvrtog programa „Bookiranja“.
Publici se obratio Dragan Markovina, koji je istakao da se prostor nekadašnjeg jugoslovenskog društva već tri decenije nalazi pod dominantnim uticajem desničarskog i fašističkog narativa. On je rekao da je na ovim prostorima normirano i prihvaćeno sve ono najgore – od genocida, etničkih čišćenja i logora do rušenja gradova.
“Ideologija krvi i tla porazila je ideju o zajedničkom životu, uspostavljajući imperativ da određeni prostor mora pripadati isključivo jednoj etničkoj grupi”, rekao je on.
Demokratija i postoji zato što ne mislimo svi isto
Pisac i kolumnista Andrej Nikolaidis je, u svom stilu, pesimistički odbacio humanističke paradigme u koje je njegova generacija vjerovala. Kako je kazao, živimo u vremenu u kojem saopštavanje istine više nema nikakav ljekoviti ni reformatorski efekat na društvo.
“Svi smo mi odrasli vjerujući da je važno saopštiti istinu, gledali smo silne holivudske filmove u kojima reporter ili pobunjeni policajac ustaje protiv sistema, saopšti istinu i onda se sistem iz korijena promijeni. Međutim, istina više nema efekat lijeka, niko ne daje pet para za nju. Mi sad imamo posla sa multimilijarderima i političkim strukturama koje ne samo da ne mare za humanističke vrijednosti, nego se otvoreno sprdaju s njima”, rekao je on.
Osvrćući se na situaciju u Crnoj Gori, Nikolaidis je istakao da identitetske podjele same po sebi nisu loše, niti je rješenje u nasilnom stvaranju homogenog narativa u kojem svi misle isto, jer je takva ideja u svojoj osnovi protofašistička.
“Demokratija i postoji zato što ne mislimo svi isto”, ocijenio je Nikolaidis.
Upozorio je i da Crna Gora sve karte stavlja na ulazak u Evropsku uniju, doživljavajući EU na način na koji je doživljavan pad Sovjetskog Saveza – kao „kraj istorije“ i čarobni štapić koji će riješiti sve probleme, što je opasna iluzija jer će svi sadašnji konflikti ostati prisutni i nakon eventualnog učlanjenja.
Glavni i odgovorni urednik beogradskog lista „Danas“, Dragoljub Petrović prenio je autentično iskustvo rada u medijskom prostoru Srbije, gdje su mediji pod kontrolom vlasti postali glavno oružje u političkoj borbi i širenju desničarske radikalizacije.
Petrović je ukazao na apsurd u kojem vlast deklarativno tvrdi da gradi evropsku Srbiju, dok istovremeno preko režimskih medija sprovodi najbrutalniju nacionalističku propagandu. List Danas, kao jedan od rijetkih građanskih i lijevo orijentisanih dnevnika, u takvom je ambijentu izložen konstantnim pritiscima, prijetnjama i etiketiranju.
“Kod nas imate vlast koja hoće da napravi normalnu i pristojnu Srbiju, ali to radi uz najnenormalnije i najnepristojnije medije. Kad čitate glavne medije pod kontrolom vlasti, oni Hrvate nazivaju ustašama, Albance Šiptarima, Bošnjaci su za njih Srbi, a Crnogorci su milogorci. Tu nema više ni osnovnog respekta, nego a priori vrijeđanje. Mi u listu Danas naprosto perom idemo na desnicu, što je jedan jalov posao ako hoćete da nemate težak život i frustracije. Imali smo prijetnju izraženu u pismu da su se pojavili mladi desničari koji će doći u našu redakciju i napraviti „Šarli Ebdo“, pa smo mjesec i po dana ispred redakcije imali policijsku patrolu. Kad god pišemo o Ratku Mladiću ili rusko-ukrajinskom ratu, prostor se zagrijava i dobijamo prijetnje na ulici i društvenim mrežama”, objasnio je on.
Petrović se dotakao i uloge Srpske pravoslavne crkve (SPC), ističući da je devedesetih godina došlo do pojave agresivne struje koja se pod religijskim simbolima i krstovima poziva na srpstvo, što zvanične crkvene strukture snažno podržavaju. Kroz prepoznatljiv satirični ton, Petrović je objasnio da su satira i duhovitost često jedini način da se sačuva mentalno zdravlje u društvu u kojem provladini urednici u živom programu plaču nad sudbinom osuđenih ratnih zločinaca.
Četiri teksta iz unutrašnjih lomova reditelja
Promocija knjige „Dramska vježbanka“ jednog od najznačajnijih pozorišnih stvaralaca Crne Gore, Blagote Erakovića, u izdanju Fokalizatora, predstavljena je u terminu prije tribine. Sa Erakovićem je o njegovom novom dramskom rukopisu razgovarala urednica izdanja Sanja Vojinović.
Promocija je okupila brojne poslenike kulture, ljubitelje dramske umjetnosti i poštovaoce Erakovićevog decenijskog rada, pružajući dubok uvid u nastanak ovog kompleksnog dramskog omnibusa, ali i u bogatu istoriju crnogorskog i jugoslovenskog pozorišta.
Vojinović je istakla da „Dramska vježbanka“ predstavlja izuzetan autorski doprinos savremenoj angažovanoj dramskoj literaturi. Citirajući autorovu uvodnu napomenu iz knjige, Vojinović je prenijela Erakovićeve riječi o motivima za pisanje.
Centralni dio razgovora bio je posvećen prvom dramskom tekstu u zbirci, pod nazivom „Vladika“, koji se bavi kompleksnom istorijskom figurom Petra II Petrovića Njegoša i njegovim odnosom prema vladavini, narodu i zagonetnoj pojavi Šćepana Malog. Eraković objašnjava da je tekst nastajao i dograđivan tokom dugog perioda, te da nosi autorovu ličnu i rediteljsku percepciju Njegoša.
“Vladika je moja percepcija svega onoga što je Njegoš. Njegoša često napadaju i osporavaju, a zaboravljaju da je on bio prvi koji je pokušao da civilizuje ovu sredinu i stvori državne strukture. On je prvi uspostavio komunikaciju sa svijetom, shvatajući da se moramo osloniti na civilizacijske parametre i stvoriti parlamentarnu silu koja ima razlog i kojoj treba pomoći. Ova priča o vladici poslužila je da prikaže tu stalnu borbu između unutrašnjeg mraka, sujevjerja i težnje ka svjetlosti”, kazao je on.
Na pitanje urednice s kakvim bi osjećanjima volio da čitaoci zatvore posljednju stranicu „Dramske vježbanke“,Eraković je u prepoznatljivom stilu odgovorio: “Volio bih da čitaoci budu ljuti na mene što nema i pete drame u knjizi”.
Čovjek između biologije, kulture i borbe za status
Uslijedila je promocija knjige „The Alpha Human“, istaknutog crnogorskog psihologa i komunikologa Radoja Cerovića, u izdanju Fokalizatora. O analizi ljudske prirode, evolucijske psihologije i društvenih hijerarhija sa autorom je razgovarao sociolog Ivan Radojičić.
Radojičić je istakao je značaj Cerovićeve knjige, naglašavajući da je riječ o prvoj obimnijoj studiji iz oblasti evolucijske psihologije napisanoj na crnogorskom jeziku. Ukazao je na to da je djelo napisano naučnim, izuzetno preciznim, a istovremeno nepretencioznim i pristupačnim jezikom koji akademskim temama daje široku javnu vidljivost.
Jedna od ključnih teza razgovora odnosila se na zabludu o razdvojenosti biologije i kulture. Radojičić i Cerović saglasni su da biologija i kulturna nadgradnja ne funkcionišu kao suprotstavljeni polovi, već kao komplementarni sistemi. Objašnjeno je da, iako razvijamo tehnologiju i složene društvene sisteme, naš neurobiološki sklop i dalje funkcioniše na temeljima izgrađenim tokom hiljada godina evolucijske istorije.
Posebno upečatljiv dio promocije bio je posvećen analizi balkanskog društvenog konteksta, kolektivne anksioznosti i izražene potrebe za identitetskim trvenjima. Cerović je napravio komparaciju između stabilnih, izolovanih društava poput Švedske ili Islanda i Balkana kao istorijske vjetrometine.
Istorija Jugoslavije kroz život jedne žene
U okviru Bookiranja, u podgoričkom Book Caffeu predstavljen je treći roman crnogorskog autora i naučnika Vojislava Pejovića pod nazivom „Veličanstvena autopsija Avije S. Jug“. O ovom nesvakidašnjem i slojevitom djelu sa autorom je razgovarala književnica, urednica u dnevnom listu Pobjeda i urednica ovog izdanja Jelena Nelević.
Ona je naglasila da je riječ o štivu koje čitaoca navodi na duboko promišljanje, ali i na neprestano preispitivanje granica između naučnih činjenica i mašte. Prema njenim riječima, autor u romanu primjenjuje specifičnu metodologiju koja žanrovski podsjeća na pisanje naučnih radova.
Demistifikujući sam naslov romana, Pejović je objasnio da je ime glavne junakinje zapravo pažljivo osmišljen anagram koji nosi duboko simboličko značenje vezano za istoriju, porodične traume i kolektivnu sudbinu ovih prostora.
“Avija S. Jug je anagram od riječi Jugoslavija… To je moj pokušaj da napišem lirsku istoriju Jugoslavije koja je personifikovana u ženi koja se zove Avija S. Jug. Kao i Jugoslavija, kao ideja koja počinje u 19. vijeku, tako se i moja protagonistkinja rađa u 19. vijeku, ali ona ima sposobnost da živi u nekoliko vremenskih perioda. U tome je tajna moć knjige, ali i ključ njene propasti, jer kao i svaka velika ideja, od nečeg čistog i punog potencijala lako može da se pretvori u sopstvenu karikaturu”, kazao je on.
Govoreći o načinu na koji se biohemija, neurologija i biologija prepliću sa ljudskim emocijama i erotskim fantazijama likova, Pejović je naglasio da naučni ugao služi kao okvir za razumijevanje ljudske psihe i društvenih fenomena. Posebno je istakao važnost ideje zajedništva u savremenom svijetu.
Selfi kao ogledalo naše usamljenosti
Zbirka priča „Autograf“ Afana Latića, u izdanju Fokalizatora, promovisana je takođe na završnoj večeri Bookiranja. O ovom tematski raznovrsnom djelu, pored autora, govorili su urednica za nauku o književnosti u Fokalizatoru Sanja Vojinović i profesor Gimnazije “Slobodan Škerović“ Marko Spaić.
Vojinović je podsjetila da je „Autograf“ druga autorska knjiga Latića u izdanju Fokalizatora, nakon prethodne zbirke „Pod oštrim uglom“.
“Knjiga priča Afana Latića znakovito nosi naslov „Autograf“. Autor je odabrao jednostavan, ali naslov koji suštinski objedinjuje sve tematske i motivske slojeve u kojima se prepoznaje biljeg, autorov pečat – zapravo potpis”, kazala je ona.
Spaić je istakao da je ključna vrijednost zbirke u tome što ne nudi nužno gotove odgovore, već primorava čitaoca da postavi prava pitanja o sopstvenoj egzistenciji, pamćenju i jeziku.
“Bilo mi je važno da „Autograf“ ne posmatram samo kroz ono što je napisano, već i kroz ono što se između redova otvara – pitanje identiteta, prije svega. Ova knjiga ne mora uvijek da nam ponudi odgovor; nekada je njena najveća vrijednost u tome što nas natjera da postavimo bolje pitanje”, kazao je on.
Latić je istakao da je pisanje u suštini samotan posao, ali da posebnu dragocjenost predstavlja trenutak kada te zapisane riječi okupe ljude u zajedničkom prostoru.
Osvrćući se na pitanje granice između biografskog iskustva i fikcije, Latić je objasnio da ga čitaoci i bliski prijatelji često pitaju koliko u pričama ima stvarnog autora. Na pitanje koja mu je priča bila najteža za pisanje, Latić je izdvojio priču u kojoj je nastojao da obradi kompleksan i često potisnut odnos između oca i sina, karakterističan za tradicionalne generacije našeg podneblja.
“Pokušao sam u toj priči da prikažem odnos sina i oca, odraslog čovjeka koji se vraća u kuću odrastanja i shvata da je kuća na neki način postala muzej. Preko puta njega sjedi otac. Oni ništa ne razgovaraju – otac ćuti, sin ga sluša. Cilj mi je bio da prikažem odnos karakterističan za mnoge generacije, gdje se ljubav i naklonost nijesu prikazivale širokim dijapazonom jezika”, objasnio je Latić.
Objašnjavajući porijeklo i simboliku naslova zbirke, Latić je otkrio da je jedan od podsticaja bio roman palestinskog pisca Emila Habibija „Opsimista“, koji kroz paradoks u naslovu otvara duboke značenjske slojeve. Drugi motiv proizašao je iz posmatranja savremene kulturološke opsesije u kojoj se frenetično jure autogrami i selfiji s poznatim ličnostima o kojima ne znamo ništa, dok se istovremeno zanemaruju najbliži.
Potraga za vlastitim glasom kroz odrastanje u Podgorici
Na Bookiranju je sinoć održana u promocija romanesknog prvijenca „DECE9“ autora Andrije Samardžića, koji je objavio Fokalizator. O knjizi je s autorom razgovarala novinarka i književna kritičarka Dragana Erjavšek, predstavljajući publici djelo koje na suptilan i iskren način progovara o odrastanju, identitetu i preispitivanju društvenih predrasuda.
One je podsjetila na bogatu biografiju Andrije Samardžića, ističući njegov dugogodišnji rad u sektoru ljudskih prava, ali i naglasila da ga publika večeras prvi put susrijeće u ulozi pisca. Istakla je da je ovaj roman nastao iz potrebe da se životno iskustvo transformiše u prostor slobode, daleko od suvoparnih normi i nametnutih društvenih okvira.
Ona je ocijenila da je riječ o nenametljivom i iskrenom romanu.
“Roman govori o potrazi za vlastitim glasom, o predrasudama koje više vole kada ih čovjek usvoji nego kada ih čuje od drugih i o književnosti kao prostoru u kojem se iskustvo pretvara u slobodu. To je priča koja podsjeća da se istinska svjetlost ne rađa iz pogleda, već iz sposobnosti da se svijet osjeti, razumije i, nasuprot onome što ga je oblikovalo i kralo od njegove bezbrižnosti, zavoli”, rekla je ona.
Govoreći o nastanku romana, Samardžić je objasnio razliku između klasične biografske građe i književne fikcije, naglašavajući da je „DECE9“ primarno autofikcija. Glavni junak Krsto poslužio mu je kao književni alter ego – lik koji ima hrabrosti i mogućnosti da izgovori sve ono što autor u stvarnom životu nije uspio ili nije mogao formulisati u sklopu svog javnog i aktivističkog angažmana.
Posebnu pažnju tokom promocije autor je posvetio prostoru u kojem se radnja odvija, naglašavajući da mu je bilo izuzetno važno da Podgoricu ne prikaže samo kao kulisu, već kao živi organizam sa svim njenim specifičnostima i istorijskim preobražajima.
Bookiranje ugostilo Splićane i njihove krimi-romane
Drugi dan Bookiranja, otvoren je promocijom krimi-romana tri splitska autora – Bartula Vlahovića, Mira Morovića i Edija Matića. U dinamičnom razgovoru o mračnim atmosferama, specifičnostima noar žanra i psihologiji zločina, pisci su podgoričkoj publici približili svoje romane „Skriveni u tišini“, „Otok“ i „Pop“.
Edi Matić, koji se na promociji našao u dvostrukoj ulozi autora i moderatora, predstavio je svoj roman „Pop“, u izdanju Fokalizatora. Govoreći o svom romanu, Matić je kazao da je roman na površini kriminalistički, jer je glavni protagonista bjegunac i traženi svjedok zločina koji se skriva pod franjevačkom rizom, iako je ateista. U romanu je, ipak, možda važnije samo ostrvo.
“Ono je njegovo skrovište i ono preuzima ulogu glavnog lika”, kazao je Matić.
Govoreći o debitantskom romanu „Skriveni u tišini“, koji donosi mračnu i slojevitu psihološku trilersku priču smještenu u provincijski ambijent, Bartul Vlahović se najprije osvrnuo na sam prostor u kojem se promocija održava, upoređujući ga sa kulturnom ponudom svog rodnog grada.
“Za početak, moram priznati da me ovaj prostor oduševio. Mi u Splitu nemamo nešto što je književni kafe i to nam u gradu jako puno fali. Što se tiče izbora lokacije za roman, Dalmatinska zagora ima tu zimsku mistiku koja sjajno odgovara žanru, ali je ključni razlog autentičnost. Meni je pri pisanju najvažnije da pogodim mentalitet i da pišem o onome što dobro poznajem”, kazao je Vlahović.
Miro Morović, autor romana „Otok“, predstavio je svoje djelo kao specifičan spoj psihološkog trilera i dramatične priče o preživljavanju na dalmatinskom ostrvu, gdje splet okolnosti uvuče likove u vrtlog krivice i prikrivanja. Morović je naglasio da ga pri pisanju nije zanimalo kreiranje klasičnog zlikovca, već sama ljudska priroda pod pritiskom.
“Ja na ovo gledam više kao na roman o preživljavanju, triler sa elementima horora i komedije. Najbitnija stvar mi je težnja glavnog lika i kako se on etički nosi sa posljedicama svog čina. Ne radi se o nekakvom psihopati koji je zao samo da bi bio zao, već o lancu loših odluka koje čovjeka dovedu u poziciju iz koje se mora spasavati”, istakao je Morović.
Objašnjavajući kako gradi empatiju i postavlja čitaoca u poziciju moralnog preispitivanja, on je kazao da je glavni cilj romana testiranje vlastitih granica i uvjerenja samih čitalaca.
“Draže mi je da se čitalac zapita šta bi on uradio da se nađe u takvoj situaciji i da pokuša da se poistovjeti sa likom. Koliko god odluke aktera bile pogrešne ili podložne osudi, glavno pitanje koje roman postavlja jeste: u kom trenutku bih ja napravio rez, a u kom bih postupio isto? U kriznim okolnostima često nas definiše upravo ono kako reagujemo kada se nađemo na ivici”, kazao je Morović.
