Duboko u utrobi Đalovića klisure, iznad Vražjih firova, krije se jedan od najvećih i najimpresivnijih speleoloških sistema u Crnoj Gori.
Pećina nad Vražjim firovima, poznatija kao Đalovića pećina, prostor je impresivnih dvorana, podzemnih jezera i nevjerovatnih pećinskih ukrasa, oblikovanih hiljadama godina.
Foto: Pavel Ruda
Iako je najduža pećina u državi i jedna od najznačajnijih na Balkanu, njene ljepote i dalje su skrivene od očiju šire javnosti. Ovo prirodno blago za sada ostaje rezervisano uglavnom za speleologe i naučnike, dok se o njegovoj valorizaciji i očuvanju godinama govori.
Pravo ime prirodnog dragulja
U Pećini nad Vražjim firovima nalazi se jezero dugo 220 metara. Skriva i stalagmite, od kojih jedan doseže visinu zgrade od šest spratova. Najveća dvorana ovog prirodnog dragulja veličine je fudbalskog igrališta. Najduži kanal proreže se čak pet kilometara.
“Zvanični naziv ovog izuzetnog speleološkog objekta je Pećina nad Vražjim firovima i kao takav se koristi u naučnoj i speleološkoj literature a ime Đalovića pećina je sve više u upotrebi, vjerovatno, zbog jednostavnijeg naziva i same činjenice da se nalazi u dubini Đalovića klisure”, pojašnjava za Portal Analitika seleolog Željko Madžgalj.
Do ljepota Pećine nad Vražjim firovima nije lako stići.
“Do glavnog ulaza se može doći iz sela Đalovića, preko Koritske visoravni i od sela Podvrh, rijekom Bistricom i suvim koritom kroz Đalovića klisuru. U oba slučaja dužina pješačke staze je oko tri kilometra ali je pristup težak i traje oko dva sata”, pojašnjava Madžgalj.
Istraživanja intenzivirana šezdesetih
Ozbiljnija istraživanja ove pećine počela su tokom prošlog vijeka.
“Interesovanje za kraške fenomene Đalovića klisure intenzivirana su šezdesetih godina prošlog vijeka kada je rađen idejni projekat hidroelektrane na Uvcu. Tada je izvršeno bojenje rijeke Boroštice a istraživanje je potvrdilo hidrološku vezu ponora ove rijeke, u blizini sela Karajukića bunari, Peštersko polje, na poručju opštine Sjenica, sa Juriškim vrelom koje se nalazi u donjem dijelu Đalovića klisure (Opština Bijelo Polje) i predstavlja jedno od dva stalna izvora rijeke Bistrice”, kaže Madžgalj.
Uslijedila su brojna speleološka istraživanja.
“Ova istraživanja su indicirala postojanje značajnih podzemnih kanala koja su kasnije potvrđena kroz brojna speleološka istraživanja, a posebno intenzivirana krajem osamdestih od strane Speleološkog odseka planinarskog saveza Beograda. Istraživanja su u novom milenijumu nastavljena od strane češko-poljskih speleoloških ekspedicija uz učešće crnogorskih speleologa”, pojašnjava sagovornik Analitike.
Pećina nad Vražjim firovima (Đalovića pećina) duga je nevjerovatnih 20.150 metara.
“Trenutna dužina najduže crnogorske pećine je veća od 20 kilometara sa velikim potencijalom za dalja istraživanja. To je ubjedljivo najduža pećina u Crnoj Gori i među najdužim na Balkanu a mi je, možda pristrasno, smatramo jednom od najljepših u Evropi”, iskren je Madžgalj.
Dvorana oblikovane hiljadama godina
Vodene kapi, tišina i vrijeme oblikovali su podzemni svijet nevjerovatne ljepote. Priroda je stvarala hiljadama godina, oblikovala, vajala i stvorila svijet koji svjedoči o snazi prirode.
“Osim izuzetne dužine, pećinu odlikuje ogromna koncentracija pećinskih sedimenata a gotovo da ne postoji vrsta „pećinskih ukrasa“ koja nije zabilježena u prostorima ovog speleološkog dragulja. Stalagmiti izuzetne visine, stalaktiti prelijepih boja, ogromni salivi koji se poput kamenih vodopada obrušavaju niz svodove pećine, svjetlucavi kristali, koraloidi neobičnih oblika ili bigrene kade ispunjene prozirnom vodom”, najbraja sagovornik Analitike nevjerovatno bogastvo ove pećine.
Foto: Zdenek Motyčka
Dvorane se nižu, jedna za drugom, svaka jedinstvena, a speleolozi su opisali nekoliko ogromnih dvorana zapanjujućih dimenzija i ljepote.
“Dvorana Veliki brat veličine je fudbalskog igrališta 40 x100 metara. U dvorani Katedrala izmjerena visina svoda veća je od 50 metara. Treba pomenuti i Dvoranu svijećnjaka u kojoj su grupisani stalagmiti vitki poput svijeća, Dvoranu velikog crvenog saliva sa dva stalagmita visine oko 10 metara i ogromnim salivima od kojih se posebno ističe onaj tamno crvene boje”, napominje Madžgalj.
Foto: Mirsad Badžić
Naš sagovornik ističe da je zaštitni znak pećine dvorana Katedrala, u kojoj se uzdiže najveći stalagmit Monolit, čija visina doseže 18 m, što je, kako ističe, visina šestospratnice.
“Tu su još dvorane u Velikom lavirintu, Dvorana duhova, i Odaja sa stalagmitima. Ovo je samo kratak opis prirodnog blaga otkrivenog u podzemnim prostranstvima ove pećine”, navodi Madžgalj.
Brojna jezera
U dubini krškog podzemlja priroda je oblikovala svijet koji se mijenja sezonskim porastom podzemnih tokova. Iza naizgled mirnih podzemnih hodnika krije se složen sistem voda, jezera i sifona…
“Hidrološke i hidrografske karakteristike Pećine nad Vražjim firovima su veoma složene. Postoji dio pećine koji je aktivan i taj dio se naziva „Kanal sa jezerima“ a postoji dio koji je u gornjoj suvoj zoni. Između ova dva nivoa je i prelazna zona. To znači da u aktivnoj zoni postoji veliki broj stalnih ili povremenih jezera a iza prvog sifona se javlja i stalni rječni tok”, kaže Madžgalj.
Daleko od očiju javnosti i dostupni tek malom broju obučenih stručnjaka, duboko u Pećini nad Vražjim firovima, kriju se nevjerovatni vodeni sistemi.
“Broj jezera je izuzetno veliki i njihov broj varira od godišnjeg doba. Najveće jezero je dužine oko 220 metara i nalazi se u dijelu pećine odvojenog sifonima. Sifoni su, zapravo, potopljeni kanali pećine i njihova istraživanja sprovode speleoronioci. U Pećini nad Vražjim firovima je preronjeno sedam sifona a najduži je oko 70 metara”, ističe Madžgalj.
Foto: Branislav Strugar
U mraku podzemlja, tamo gdje nema sunčeve svjetlosti, život opstaje po pravilima koja važe samo u tom izolovanom svijetu, a svaka ekspedicija prilika je za otkrivanje i pronalazak neke posebne vrste, koja postoji samo u Pećini nad Vražjim firovima.
“Postoje brojne vrste koje su endemične za određene speleološke objekte, pa tako i u Pećini nad Vražjim firovima postoje vrste koje su opisane i karakteristrične za ovu pećinu. Ova oblast nije do kraja istražena ali naučnici stalno pronalaze nove endemske vrste u pećinama”, naglašava Madžgalj.
Blago za sad dostupno samo speleolozima
I dok su u svijetu brojne pećine otvorene za posjetioce, Crna Gora ima samo jednu takvu.
“U svijetu speleo-turizam je jako razvijena grana turističke ponude, ima oko 1.300 turističkih pećina i njihov broj iz godine u godinu je sve veći. Posjete se mogu podijeliti na obilazak uređenih pećina (staze i osvjetljenje), posjete uz speleološkog vodiča kao dio avanturističkog turuzma ili posjete u sklopu speleoloških ekspedicija sa naučnim ili istraživačkim ciljevima i svrhom”, kaže Madžgalj.
Sagovornik Analitike pojašnjava da u Crnoj Gori ova oblast nije potpuno definisana pa je zbog toga ovaj vid turizma veoma nerazvijen.
“Lipska pećina je jedina koju u Crnoj Gori mogu posjetiti turisti a sigurno da postoji prostor i potreba za razvoj speleološkog turizma kroz edukativno-avanturistički osmišljene ture sa obučenim vodičima i potrebnom opremom”, navodi Madžgalj.
Iako se godinama priča o valorizaciji Pećine nad Vražnih firovima, njene ljepote za sada su rezervisane samo za naučnike.
“Posjeta Pećine nad Vražjim firovima za sada je moguća članovima planinarsko-speleoloških društava i naučnicima uz prethodno pribavljenu dozvolu Agencije za zaštitu prirode. Opremanjem i otvaranjem jednog dijela Pećine nad Vražjim firovima, biće omogućena šira turistička posjeta i obilazak ove pećine. Takođe, trebalo bi predvidjeti i mogućnosti pažljivog dizajniranja speleolopških tura avanturističkog turizma. Svakako postoji i potreba i način da se ova oblast razvija i uredi”, kaže Madžgalj.
Granica između turističke valorizacije i devastacije
U vremenu kada prirodni resursi sve češće postaju dio turističke ponude, pitanje očuvanja osjetljivih podzemnih sistema nameće se kao jedan od ključnih izazova za naučnike i one koji upravljaju zaštićenim područjima.
“Pećine su veoma osjetljivi ekosistemi i potrebna je dodatna pažnja kako bi se one očuvale. Ne postoji način da se one potpuno očuvaju, posebno kada se krene u uređenje pećine za turističko posjećivanje. Danas se posebna pažnja posvjećuje tome da se što manje interveniše u prostoru, da se što manje izmijeni temperatura, vlažnost vazduha i ostali parametri koji vladaju u pećini a čije promjene mogu narušiti taj ekosistem”, objašnjava sagovornik Analitike.
Napominje da postoje različiti primjeri u svijetu, od onih gdje je turistička valorizacija dovela do značajne devastacije unutrašnjosti pećine i do gubitka interesovanja turista, do onih primjera gdje je projekat turističke valorizacije zaustavio dalje uništavanje pećina od strane ljudi.
“Neke pećine su očišćene jer su ranije služile kao odlagališta otpada, u nekim pećinama je zaustavljeno lomljene i iznošenje nakita itd. Turistički uređene pećine može vidjeti veoma široki krug ljudi a na taj način se podiže i svijest o njihovom očuvanju tako da takve pećine mogu imati veoma izražen ekološki i obrazovni karakter”, smatra Madžgalj.
Podzemni dragulj sjevera čeka šansu
Smještena u blizini Bijelog Polja, ova pećina odavno je prepoznata među speleolozima kao izuzetno vrijedan podzemni sistem, ali njena šira valorizacija i dalje čeka završnicu.
“Pećina ima ogroman naučni i speleološki značaj. Mogla bi, svakako, imati i turistički ako se primijene najveći ekološki standardi i dobro upravljanje i razvoj. Nažalost, u realizaciji ovog projekta desio se zastoj koji traje već tri godine. Nijesam upoznat zašto se potpuno stalo sa radovima ali je očigledno to da imamo jako lošu situaciju”, kaže Madžgalj.
Foto: Saša Popović
Ukazuje da je prostor izgradnjom infrastrukture degradiran, a još uvijek, kako dodaje, nemamo proizvod koji bi uticao na razvoj turističkih sadržaja u Bijelom Polju i sjeveru Crne Gore.
“Mislim da se mora naći model kako da se ovaj projekat dovede do kraja, da imamo ekonomske benefite i razvoj a, takođe, da se uradi revitalizacija prostora narušenog izgradnjom prateće infrastrukture”, ukazuje Madžgalj.
Podsjeća da dobre primjere kombinovanja turizma i očuvanja prirodnih ljepota imamo širom Evrope.
“Postoje brojni primjeri dobre prakse kad je ovaj vid turizma u pitanju i ne moramo ići daleko da bismo ih našli. Ko ne zna za Postojinsku jamu u Sloveniji koja je akcionarsko društvo i ima 700.000 posjetilaca godišnje”, pita Madžgalj.
Foto: Branislav Strugar
I to nije jedini pozitivni primjer iz Slovenije.
“Manje poznata pećina Škocjanske jame, kojom upravlja javno preduzeće ima posjetu od oko 120.000 turista na godinu, a, recimo, Jama Beradine u hrvatskoj Istri, kojom upravlja privatni koncesionar ima posjetu od oko 60.000 turista godišnje. Naveo sam tri različita vida upravljanja sa veoma uspješnim rezultatima koji su primjeri dobre prakse odgovornog i promišljenog razvoja turističkog proizvoda. Zašto se to ne bi moglo primjenjeniti i u Crnoj Gori kada je ovaj vid turizma u pitanju, jer, očigledno, imamo resurse?”, zaključuje Madžgalj.
