Prvo je izašao tekst Aleksandra Radomana u kojem se u osnovi uspostavlja jasna distinkcija između postupaka jedne ličnosti u dva istorijska trenutka (Krsta Popovića u Božićnome ustanku i u Drugome svjetskom ratu), ali i između pozicija i postupaka zelenaša i četnika u Drugome svjetskom ratu.
Navodeći i pozitivne strane Popovićeve istorijske uloge, Radoman ustvrđuje da naspram toga stoji činjenica da je Popović sarađivao s okupatorom, što je ključno na moralnoj ravni. Ne može se praviti herojem neko ko je kolaborirao s neprijateljem, kao što nema opravdanja idolopoklonički slaviti čovjeka koji se borio protiv jedinoga organizovanoga pokreta otpora fašizmu.
Odmah po objavljivanju Radomanova teksta kreću žustri komentari na mrežama, a dan potom komentar objavljuje i Alek Barović, kolumnista i neko za koga se očekuje da koliko je dogodine dobije titulu doktora nauka. Svi oni imaju jednu zajedničku tačku: da je Radomanov tekst, kojim slučajem, bio osnov za test čitalačke pismenosti na PISA testiranju koji rade učenici srednjih škola uzrasta 14-15 godina, svaki od tih komentara, uključujući Barovićev, koji teži imati naučnu podlogu, imao bi rezultat što teži nuli.
54
Eksperimenta radi, ja ću za tekst Aleksandra Radomana postaviti samo dva pitanja za provjeru nivoa čitalačke pismenosti, uz ponuđene odgovore:
1. Koja tvrdnja najpreciznije izražava osnovnu Radomanovu tezu?
A. U Drugome svjetskom ratu Krsto Zrnov Popović je s četnicima dijelio političke ciljeve.
B. Značaj Krsta Zrnova Popovića u Božićnome ustanku 1919. godine nije relevantan i treba ga izbrisati iz istorijskoga pamćenja zbog njegove uloge u Drugome svjetskom ratu.
C. Pozitivna uloga Krsta Zrnova Popovića u borbi za crnogorsku državnost ne može potrijeti fakat da je tokom Drugoga svjetskoga rata sarađivao s okupatorom.
D. Krsto Zrnov Popović bio je saradnik okupatora jer njegove aktivnosti počivaju na fašističkoj ideologiji.
2. Koji od navedenih dokaza ne bi bili dovoljan osnov da se pobije Radomanova osnovna teza? (Označi sve relevantne dokaze.)
A. Četnici su Krsta Zrnova smatrali neprijateljem.
B. Dokumenti koje autor koristi pogrešno prikazuju odnos Popovićevih snaga i talijanske vojske.
C. Krsto Popović nije prihvatao fašističku ideologiju.
D. Popović je nekad pomagao partizanima i njihovim simpatizerima.
E. Popovićeve snage zapravo nijesu sarađivale s okupacionim vlastima.
F. Krsto Zrnov se borio za Crnu Goru, a komunisti za Jugoslaviju.
Prvi zadatak mjeri razumijevanje opštega značenja teksta. Jedini tačan odgovor je C. To je jedina informacija koja postoji u Radomanovu tekstu, ostale tri su učitavanja i projekcije.
Drugi zadatak zahtijeva razlikovanje između (dodatnoga) argumenta i kontraargumenta. Samo bi B i E bili validni kontraargumenti i samo bi ti dokazi mogli poslužiti da se pobije faktografska argumentacija koju je Radoman iznio u svojem tekstu. Sad pogledajte tekst doktoranda Aleka Barovića i potražite donosi li te i takve dokaze ili samo zamagljuje Radomanove argumente identičnim argumentima predstavljenim kao protivtvrdnje.
Tako na Radomanovo: „Krsto Popović i njegova Lovćenska brigada ipak se ne mogu izjednačavati s četnicima s kojima su jedan dio rata bili u savezništvu“, Barović kao jedan od „kontraargumenata“ nudi „Čičino“ pismo Baju Stanišiću uz komentar: „Postavlja se onda pitanje, ako je Krsto bio na istoj strani kao i 'Čiča', zašto onda ovakva retorika?“
Radomanovo: „Krstov pokret nije imao program etničkoga čišćenja niti je, koliko je poznato, učestvovao u masovnim zločinima nad civilima“, Barović „pobija“ konstatacijom: „Za razliku od četničkog i ustaškog pokreta, zelenaški pokret nije bio fašistički, niti je imao idologiju genocida. Imao je ideologiju odbrane crnogorskog naroda i spašavanja crnogorskih glava, uključujući i partizanske, a na čemu je aktivno rađeno.“
Onda Radoman zaključuje: „Opterećen srpskim zločinima iz perioda nakon okončanja Prvoga svjetskog rata, Popović je imao bojazan da se isto ne ponovi i tokom Drugoga svjetskog rata.“ A Barović: „Krsto Popović nije želio da dozvoli četnički teror nad Crnom Gorom tj. ponavljanje bijelog terora iz 1918.“
Kad Radoman veli: „Tamo đe je Popović kontrolisao teritoriju, desilo se najmanje zločina pa su i simpatizeri NOP-a bježeći od četničkoga terora nerijetko utočište nalazili na njegovoj teritoriji“, Barović „kontrira“: „Zbog toga je radio na tome da teritorija kojom je upravljao bude zaštićena od upada četničkih jedinica, ali isto tako da bude sigurna zona za partizanski pokret. I okupator i četnici su ovo znali.“
Dakle, Radoman i Barović imaju istu osnovu. Ali koliko god Radoman dokazivao saradnju zelenaša s Talijanima, toliko Barović dokazuje da saradnje s četnicima nije bilo, te zatrpava tekst pričom o nespornome, ali za polemiku o Popovićevoj ulozi u Drugome svjetskome ratu sekundarnom, bijelome teroru i 1918. godini. Talijane pominje samo u citatu Iva Jovićevića i u činjenici kojom nastoji očistiti Krstovu biografiju od onoga što mu istorijski izvori (poput Glasa Crnogorca) stavljaju na teret: „Nezavisna Crna Gora po svaku cijenu. Međutim, Krsto nije učestvovao na Petrovdanskom saboru 12. jula 1941. godine kada su Italijani proglasili obnovu crnogorske nezavisnosti.“
Snažnu odanost Krsta Crnoj Gori iskazanu makijavelističkim principom „po svaku cijenu“ odmah maskira – jer navodno nije baš po svaku cijenu, eto nije htio s okupatorom pred Trinaestojulski ustanak. U kome takođe nije učestvovao. Zato Barović i ne prihvata Radomanovu premisu: „ako baštinite Trinaesti jul i nasljeđe antifašizma, ne možete opravdavati Krstovu kolaboraciju u Drugome svjetskom ratu. To nije stvar simpatija prema komunistima. To je etička zakonomjernost. Pa odlučite – ili Ljubo Čupić ili Krsto Popović. Međuopcije nema.“ Kako će je baštiniti kad mu idol nije učestvovao.
Na ideju opštenarodnoga ustanka Barović odgovara nacionalističkom idejom „čistog crnogorstva koje nije opterećeno bilo kakvim primjesama širih ideologija“.
Pogledajmo i ova sredstva manipulacije:
- „(...) Nakon ideološkog razlaza komunista tj. partizana i onih koji će prerasti u četnike, Crna Gora je zapala u teški građanski rat. Tokom tog perioda prve polovine 1942. godine gotovo da nijedan okupacioni vojnik nije stradao, a jame su punili i jedni i drugi.“ – Hiperbolizacija žrtava četnika i partizana s jedne strane i gotovo potpuni izostanak talijanskih žrtava kao retorička figura na kakvome protestu može izazvati reakciju, ali u polemici koja teži naučnoj istinitosti tome jednostavno mjesta ne smije biti.
2. „Recimo, brat Save Kovačevića, Nikola, bio je učesnik Podgoričke skupštine, osuđen na smrt od strane zelenaša i u jednom obračunu sa njima ranjen. Nakon Drugog svjetskog rata bio je visoki državni i partijski funkcioner. Takvih primjera ima dosta. Krsto im jednostavno nije vjerovao.“ Ovo je zanimljivo jer Barović kroz ovaj primjer zapravo pokazuje svijest o mogućoj životnoj evoluciji i promjeni strana – bilo ka dobru ili ka zlu. To je uostalom prirodna posljedica društvenoga razvoja čovjeka, naročito u burnim i smutnim vremenima kad se strane moraju birati, jer – što reče Dragan Veselinov „nepristrasnost je samo prividno izbegavanje ekstrema“. Ali ono što se Nikoli Kovačeviću uzima za zlo – promjena strane u istorijskim prilikama, Krstu Zrnovu se žmureći oprašta.
3. Bez ikakvoga istorijskoga utemeljenja Barović povezuje 21. maj 2006. godine s „pobjedom Krstove ideologije“. „Tada“, veli, „nije pobijedila ideja koju su zastupali partizani. Separatisti (tako je poslijeratna istoriografija nazivala pristalice Krsta Popovića), bili su neprijatelji upravo zbog toga, jer su se borili za nezavisnu Crnu Goru mimo Jugoslavije.“ Ko će da mu kaže da je 21. maja 2006. godine pobijedila nezavisna Crna Gora u avnojevskim granicama? Ko će da ga vrati na njegove tvrdnje iz istoga ovoga teksta, u kojima veli da „Krsto Popović je radio na tome da se i rukovodstvo crnogorske stranke priključi NOB-u, kao i njihova cjelokupna vojska“. Pošto ja nijesam istoričarka, Slavko Burzanović jeste, a on (ovđe i ovđe) povodom jednoga četničkoga izvještaja iz 1942/1943. godine veli ovako: „Autor ovih tvrdnji nije želio da uvidi da pojava 'zelenih partizana' nije bila rezultat nikakve zavjere već očekivano prilaženje pobjedniku, koji je još u toku rata, odlukama ZAVNO-a, AVNOJ-a i CASNO-a, proklamovao i gradio novu Jugoslaviju kao federaciju ravnopravnih republika i ravnopravnih naroda, ostvarujući najvažnije programske ciljeve crnogorskih federalista. To su svojevremeno prepoznali i komunisti, pozivajući ‘poštene federaliste’ da se nađu u prvim redovima oslobodilačke borbe jer je ona ‘pravi nastavak njihove borbe’.“
4. Manipulacija je kod Barovića ipak najjača kad lično pretvara u kolektivno. Tako ističe da mu je „kao mladoj osobi“ ideologija partizanskog pokreta „svjetlosnu godinu daleko i odbojno. Mene zanima samo Crna Gora.“ A onda svoju poziciju, bez ikakvoga empirijskoga dokaza i istraživanja, poopštava: „Nije fer prema Ljubu, budući da bi svaki put izgubio, barem što se tiče crnogorske omladine.“ Kao da je „omladina“ (crnogorska ili bilo koja drugo) homogena masa čiji je on glasnogovornik.
Izgleda je desničarima sa svih strana najteže prihvatiti nepobitnu istorijsku činjenicu: da je u Crnoj Gori tokom čitavoga Drugoga svjetskoga rata jedini organizovani pokret otpora fašizmu – partizanski. Konsekvence ovakvoga tobož „omladinskoga“ odnosa prema partizanskome pokretu, koji se svodi na lijeve greške i pretvara u odbojnu muzealiju, znatno su veće, jer je u pitanju revizionistički narativ kojim se daje vjetar u leđa onima što tvrde da su četnici antifašistički pokret.
Crna Gora 2006. obnovljena je na slobodarskim težnjama iz 1918/1919. i slobodarskim težnjama antifašista u Drugome svjetskom ratu, na Božićnjemu i Trinaestojulskom ustanku. Na kolaboraciji s bilo kojim okupatorom nije.
