Trideset pet godina kasnije, Crna Gora suočava se sa jednom od najmračnijih stranica savremene istorije - početkom vojnog pohoda na Dubrovnik. Cinično predstavljena kao Rat za mir, dubrovačka avantura bila je i ostala moralna vododjelnica prema kojoj se mjeri lice savremene Crne Gore, ogledalo pred kojim se suočava sa onim što je nekada bila i onim što želi postati.
Posljednja etapa pregovora o članstvu u EU ponovo je Crnu Goru stavila pred to ogledalo i dilemu: šta smo bili i šta želimo postati. Problem je u tome što smo ovaj dio crnogorske prošlosti gotovo po pravilu tumačili iz perspektive onoga što smo željeli postati, a mnogo manje kroz prizmu onoga što smo kao društvo bili i šta smo činili.
Rat za mir tako se i nakon 35 godina ne doživljava kao primjer suočavanja sa traumatičnim nasljeđem devedesetih, već kao platforma za pozicioniranje političkih ideja. Kolektivna odgovornost nametnuta u javnom diskursu je neupitna, ali ona ukriva suštinu problema i ne daje odgovor na ključno pitanje: zašto smo kao društvo dozvolili takvu vrstu manipulacije i zašto i dalje ne možemo da utvrdimo uzroke tog kolektivnog posrnuća.
Bježanje od te vrste introspekcije nas je i dovelo u situaciju u kojoj se nalazimo, koja je simbolično potvrđena presudama crnogorskih sudova za ratne zločine u kojima imamo zločine, posljedice zločina, žrtve zločina, ali ne i zločince. To je politika kontinuiteta, od prvog izvinjenja u Cavtatu 2000. godine, pa sve do danas kada upravo interpretacija događaja iz oktobra 1991. godine predstavlja jednu od prepreka u odnosima s Hrvatskom na putu ka članstvu u EU.
Pokušaj da se relativizuje objektivna odgovornost Crne Gore, objašnjenjima o navodnim zabludama, ograničenim mogućnostima djelovanja, neupućenostima i sličnim eufemizmima, upravo nas je dovela u situaciju da 35 godina kasnije crnogorsko društvo ne razumije dubinu ponora u koji nas je takva politika dovela.
Otvorena pitanja sa Hrvatskom ne mogu se svoditi na političku trgovinu uokvirenu evropskim pregovaračkim procesom. Riječ je o potrebi crnogorskog društva da se suoči sa sopstvenom prošlošću
Niko ne spori dominantnu odgovornost zvaničnog Beograda i JNA, ali daleko od toga da značajan dio odgovornosti za dubrovačku traumu ne leži i u samoj Crnoj Gori. O tome svjedoči kolektivna histerija u crnogorskim medijima tokom avgusta i septembra 1991. godine, ali i jasni i nedvosmisleni stavovi političkih elita iz tog vremena. Konačno, najpreciznija potvrda ovih teza nalazi se u dokumentima Haškog tribunala, čije bi presude trebalo da budu osnova za razumijevanje ovih procesa.
U optužnicama i presudama Haškog tribunala, uloga Crne Gore je neupitna. U potvrđenoj optužnici protiv Pavla Strugara, Miodraga Jokića, Milana Zeca i Vladimira Kovačevića, precizno se navodi da je Crna Gora pored Srbije i JNA imala cilj da šire područje dubrovačke regije „izdvoji iz Hrvatske i uključi ga u takozvanu Dubrovačku Republiku.
U optužnici je konstatovano i da su napadi na Dubrovnik organizovani sa teritorije Crne Gore i da su u njima učestvovali pripadnici crnogorske policije i Teritorijalne odbrane Crne Gore, a da je tužilaštvo u Hagu pored Vlade u Beogradu, precizno navelo Vladu Crne Gore kao jednog od političkog aktera operacije.
U konačnom, u presudi Pavlu Strugaru objavljeno je svjedočenje crnogorskog ministra Nikole Samardžića o sastanku održanom kod predsjednika države Momira Bulatovića na dan napada 1. oktobra 1991. godine. Na tom sastanku general Strugar kao tadašnji komandant druge operativne grupe JNA zajedno sa predsjednikom Momirom Bulatovićem tvrdio je da se na granicama Crne Gore nalazi 30.000 „ustaša spremnih da napadnu Boku Kotorsku i Crnu Goru“.
Na osnovu tih stavova došlo je do angažovanja jedinica Teritorijalne odbrane Crne Gore, a naredbom tadašnjeg ministra unutrašnjih poslova Crne Gore Pavla Bulatovića od 2. oktobra 1991. godine sprovedena je mobilizacija posebne jedinice policije Crne Gore sa zadatkom da „izvršava borbene zadatke oružanih snaga u ratnom sukobu na granici između Crne Gore i Republike Hrvatske”. Na osnovu te odluke, Pavle Bulatović izdao je još jednu naredbu o „popunjavanju jedinica pripadnika Specijalnog voda Posebne policije milicionarima Centra bezbednosti Titograd, Nikšić iBar.”
Koliko god pokušavali da relativizujemo istorijske činjenice ili ih stavimo u nama blizak kontekst, ne možemo sakriti činjenicu da je zvanična Crna Gora bila strana u sukobu. Teze da je „Crna Gora naivno uvučena u rat, vjerujući da se zalaže za pravu ideju – očuvanja jugoslovenstva“ ili o tome da je sve bilo plod „manipulacije i pokušaj poniženja Crne Gore“ nisu ništa drugo već relativizacija uloge i odgovornosti Crne Gore.
Na tragu ovakve relativizacije, treba tražiti odgovor i zašto u crnogorskim udžbenicima nijesu opisani uzroci sukoba, zašto nema objašnjenja o tome kako je kreirana atmosfera u kojoj su prve komšije dehumanizovane, pretvorene u neprijatelja koga treba uništiti. Političke partije i nacionalni radnici već ranije su monopolizovali tumačenje „istine“, a kao posljedicu svega imamo činjenicu da samo nešto više od polovine učenika uopšte zna da je Crna Gora učestvovala u ratnim operacijama 1991. godine.
Rat za mir se i nakon 35 godina ne doživljava kao primjer suočavanja sa traumatičnim nasljeđem devedesetih, već kao platforma za pozicioniranje političkih ideja
Trideset pet godina od napada na Dubrovnik je još jedna prilika da pokušamo racionalizovati naš odnos prema prošlosti i shvatimo da pitanje odgovornosti ne može biti pitanje političke interpretacije već iskrenog, ozbiljnog i utemeljenog suočavanja sa jednom od najtamnijih stranica savremene istorije Crne Gore.
Otvorena pitanja sa Hrvatskom ne mogu se svoditi na političku trgovinu uokvirenu evropskim pregovaračkim procesom. Riječ je o potrebi crnogorskog društva da se suoči sa sopstvenom prošlošću koja traži jasnu političku i državničku odgovornost, a ne relativizaciju i manipulaciju činjenicama.
Istorijska odgovornost koja podrazumijeva iskreno suočavanje sa sopstvenim postupcima ne može biti paravan za oblikovanje kolektivne krivice koja razvodnjava suštinu problema do mjere u kojoj na kraju niko nije odgovoran.
Bez priznanja onoga šta smo bili i šta smo učinili, ne možemo znati ni šta želimo postati.
