Imajući u vidu da je Podgorica nastala i razvijala se u slivu većeg broja rijeka, od kojih Morača i Ribnica protiču samim centrom grada, ne čudi što je istovremeno i grad starih mostova. Nažalost, samo manji broj njih je ''stigao'' do naših dana u svom izvornom konceptu i prvobitnom arhitektonskom rješenju. To je posljedica nekritičke sanacije mostova, ili njihovog prilagođavanja trenutačnim društvenim potrebama. Tako su neki od starih mostova kojim se Podgorica dičila i bila prepoznata i trajno izgubljeni. Najveći broj tih mostova premošćavao je obale Ribnice.
Ovo ne začuđuje, s obzirom na to da Ribnica cijelom dužinom toka od izvora do ušća, oko četiri km. protiče kroz grad, te su mostovi bili uslov daljeg razvoja grada i njegove lakše komunikacije s bogatim zaleđem. Istovremeno svojim kanjonom usječenim u krečnjačkom terenu dubine 6 do 9 m, te raznovrsnim oblicima reljefakao i brojnim meandrima, te bogatom florom, Ribnica je inspirisala nepoznate arhitekte i neimare, da razigranom maštom dodatno oplemenjuju prirodu. Tako je nastala rijetko poznata simbioza prirode i ambijenta stvaranog ljudskom rukom. Time je istovremeno ''bačena rukavicu izazova'' budućim podgoričkim arhitektama i urbanistima.
Ova simetrija i opšti sklad mogao se postići samo uvažavanjem morfologije terena na kojem se objekat podizao, te njegovoj ukupnoj okrenutosti prirodi. Istovremeno ova istorija gradnje mostova ima itekako značajno mjesto u ukupnom razvoju jednog naroda i sredine. U njoj se prepoznaje mnogo onoga što obilježava jedno vrijeme, konkretna društvena zbivanja i čovjeka u njima. Samo tako shvaćeni podgorički mostovi izmiču onoj sirovoj definiciji mosta kao konstrukcije kojom put prelazi preko neke prepreke. Ovo posebno iz razloga što funkcionalnost podgoričkih mostova nikada nije išla na uštrb njihove estetske vrijednosti.
To je konačno iznjedrilo prepoznatljivo podgoričku tradiciju mostogradnje koja nije opterećena monotonom jednolikošću. Naprotiv ona je dodatno afirmisala onaj poslovični podgorički individualizam i smisao za ambivalentnost.
Inače, po svim osnovnim parametrima ovi mostovi pripadaju grupaciji mostova osmanske civilizacije s primjesom lokalne tradicije. Ribnica sa svojim hamamima, brojnim mlinovima, mostovima i bezbrojnim kupalištima zavrijeđuje da u njoj ne prepoznajemo samo rijeku sa ovim sadržajima. Dio je to podgoričke prošlosti i istorije, te usuđujem se ustvrditi i dio genetskog supstrata svakog staropodgoričanina, koji se mogao razviti samo u uslovima postojanja osobenog sociološko-kulturološkog habitata, kakav je inače bio stara Podgorica.
Tako shvaćeni stari podgorički mostovi su sami sebe kandidovali za adekvatniju revitalizaciju, u vremenima u kojim tehnološki napredak protežira opštu funkcionalnost. Time se na širem planu (ne)svjesno promovisala kultura koja je stremila da život učini udobnijim i lakšim i po cijenu opšte empatije.
Međutim, ta nova kultura nije bila u mogućnosti ponuditi odgovore na egzistencione društvene potrebe, niti je pak bila obećavajuća kada je u pitanju ona vapijuća potreba za humanizacijom odnosa u društvu. Ova humanizacija ukupnih društvenih odnosa u svakom slučaju morala je početi od poštovanja prirode i kulturno-istorijskog nasljeđa, što se ipak moralo i mora sačuvati za buduće naraštaje.
Zanemarujući ove samo naizgled nebitne činjenice, ne čudi što je Podgorica gubila onu magičnu moć oblikovanja urbanih vrijednosti življenja. Podsjećam da su sva ljudska prava individualna, samo što se neka poput naprijed apostrofiranih prava na kulturu i zdravu životnu sredinu uživaju na kolektivan način.
Staropodgoričko naselje Drač ostaće upamćeno između ostalog i po tome što je Podgoricu definitivno spustilo na obale Ribnice, utirući put budućeg širenja grada na prostor s njene desne strane. Taj prostor bio je poznat pod nazivom Livade i služio je kao logorište turskog nizama, a istovremeno i kao groblje gdje su sahranjivani poginuli ili umrli turski vojnici.
Drački mostovi čine prepoznatljivim ovo staropodgoričko naselje. Prateći tok Ribnice neposredno po njenom ulasku u Drač, nizvodno od Cvjetnog brijega, nalazi se Kapadžića most. Na mjestu prvobitnog mosta koji je uništen tokom Drugog svjetskog rata danas stoji armirano-betonska konstrukcija.
Most o čijem se nastanku malo zna nosi naziv ugledne staropodgoričke familije Kapadžić. Da li je istovremeno bio i njihov vakuf, ili su pak članovi ove porodice, čije su kuće bile u neposrednoj blizini mosta, kao mutevelije vodili brigu o njegovom održavanju, sto je inače bio čest primjer tokom osmanske dominacije, prekriveno je velom zaborava.
Po kazivanju savremenika, te prema onome što se može potvrditi sa starih fotografijija, most je bio građen od fino tesanog kamena, i činjelo ga je šest lukova, koji su kaskadno pratili kanjon Ribnice s njene lijeve obale prema Cvjetnom brijegu, spuštajući se do same rijeke koja je konačno premošćena sa tri luka na njenom najužem proboju kroz krečnjački teren, na jednom od brojnih ribničkih meandera. Uzdignuti kameni parapet, na početku mosta, služio je od prvih dana kao sjednik- mjesto okupljanja i druženja, okolnih mještana, naročito tokom vrelih podgoričkih ljetnjih noći. Pjesma uz ćemane, uli saz bili su neizostavni ambijent ovog druženja, po čemu će Kapadžića most biti za dugo prepoznavan.
Na nizvodnoj strani Kapadžica mosta nalazila se je jedina ribnička –trampolina- na koju su Dračani bez izuzetka bili ponosni. Bilo je to u stvari od dasaka napravljeno postolje koje je ekserima ili teškim kamenjemkako- tako bilo priljubljeno ispod same ograde mosta na njegov istureni parapet. Bio je to za ono vrijeme veliki napredak, obzirom da se do tada sezona skokova otvarala sa kakve grane u visokoj krošnji davno posječene topole.
Problem je bio u tome što je svakom skoku predhodilo naporno pentranje uz hrapavo stablo topole, kako bi se upornom skakaču pružila šansa da se dokopa tražene grane, te time i skoka sa nje. Pokadkada bi se ovo pentranje završavalo padom na zemlju, ili naprosto klizanjem niz hrapavo stablo, o čemu bi svjedočila poderana koža i crvene prsi, koje bi drački cikotići s ponosom pokazivali, nerijetko busajući se šakom u prsa dok bi pjevali- mi dračani trešnja višnja. Ništa strašno, jer se na ranu stavljao nekakav žuti prah, koji bi uoči otvaranja kupališne sezone obavezno imala svaka dračka porodica.Oni koji nijesu mogli priuštiti ovaj prah, dobijali su ga od svojih komšija na svaku vijest o povrijeđivanju nekog od upornih skakača. Bila su to naša đeca, na koju se bez izuzetka pazilo.
Sezonu kupanja oni najhrabriji otvarali su krijući od roditelja već u aprilu, ili maju, kada je voda ama baš pretopla. Ovo bez obzira što bi se po modro-plavim usnama i drhtanju tijela nakon izlasku iz vode moglo zaključiti sasvim suprotno.
Izgradnjom trampoline, sezona skokova je otvarana upravo sa nje, uz prezrenje dračkih veterana, koji ipak nijesu mogli dopustiti da stara topola jednostavno bude potisnuta u zaborav, zahvaljujući nekoj izmišljotini zvanoj trapolina.Uzgred rečeno ona-trampolina ne može biti pravimizazovomonim hrabrim i odvažnim, koji se i pored svega ne libe skočiti sa mnogo visočije topole. Ovo bez obzira na rizik koji nosi ovakav skok. Zbog svega toga pioniri skokova sa trampoline nijesu mogli proći bez grdnje, pa i maltretiranja dračkih tradicionalista.
Početak poratne urbanizacije Podgorice, i doseljavanje novih stanovnika, učiniće da nekima od njih, Kapadžića most ostane u ne baš prijatnom sjećanju. Stasavanje novopridošlih Titograđana u cikotiće bio je put posut trnjem. Cikotićem se mogao smatrati i kao takav biti prihvaćen , samo onaj koji se barem jednom napije bistre vode sa Ribnice. A njena voda doista bijaše bistra i za piće. Neki drački alčaci su ovo i bukvalno tumačili i bili spremni pritećiu pomoć svakom u ostvarenju nijeta da se napije vode sa Ribnice.
Mnogim potencijalnim cikotićima, koji su put do škole skraćivali prolazeći Kapadžića mostom, školski dan je počinjao i završavao se bacanjem s mosta u Ribnicu. Vapaji – udaviću se, ne umijem da plivam- nijesu mogli biti od pomoći, jer su drački alčaci zlu netrebalo bili u pripravnosti skočiti u rijeku i izvući budućeg cikotića na suvo, tješeći ga da zaista nije lako postati cikotićem.
Ove nepodobštine dračkih alčaka, nesvjesno će obilježiti jedan tadašnji učenik titogradske gimnazije koji je više puta pio vode sa Ribnice. Na pitanje profesora istorije da kaže nešto o starosjediocima Balkana: Keltima, Ilirima i Tračanima,ovaj će permutujućiimenice Tračani i Dračani kao iz topa priznati da o Keltima i Ilirima ama baš ništa ne zna, i dodati. A ovi Tračani, profesore kad god me ufate na Kapadžića most, bače me u Ribnicu.
Nizvodno od Kapadžića mosta kod dračkog hamama, nalazio se drveni most, građen na postamentima od fino tesanog kamena s polukružnim kamenim prilazom. Bila je to staropodgorička drvenija, takođe uništena u bombardovanju grada tokom Drugog svjetskog rata. Most kod hamama, kasnije u narodu prepoznat i pod imenom Most kod banje, biće stjecište dračkih alčaka sa Brijega Ćukovića, posebno tokom ljetnjih vrućina kada su skraćivali vrijeme u hladovini tek nedavno posječenih topola i borova.
Zing, a kasnije i poker bili su njihove omiljene igre, a siromaštvo je učinilo da ulozi budu skromniji, nerijetko svodeći se na po koji komad, rjeđe kutiju cigareta, što je zavisilo od kupovne moći tipovanog gubitnika, ili pak-prelom, koji bi gubitnik morao izvoditi krajnje oprezno u plićaku sa neke od rijetko bezimenihpećina preko puta hamama, koje su zbirno bile poznate kao ribničke kunice, ili u isto takvom plićaku sa zidina davno napuštenog mlina.
Grupu igrača obično su okruživali kibiceri, koji bi teško vidljivim tikovima ukazivali na mane, ili prednosti tipovanog gubitnika. Nerijetko nakon neoprezno izvedenog preloma, iz vode se izlazilo i krvave glave. Ozbiljnost povrede procjenjivala se brojem kopči na glavi. Obično su oni manje oprezni, ili krupniji rastom izlazili samo sa po dvije kopče, koje bi im na brzaka sašili ljekari, uz savjet da više ne igraju zinga- u glavu. Omotana čalma koju bi danima nosili oko glave, obilježavala je teže gubitnike, koji su se mogli podičitisa po tri, ili više ponešenih kopči.
Ribnica se koristila i za osobeno splavarenje. Možda je splavarenje upravo izum sa Ribnice. Bilo je to takozvano spuštanje šlaufom, obično od mlina Petra Tokova pa do Sastavaka. Ovo pod uslovom da se tokom spuštanjane probuši na kakvo trnje, rjeđe staklo koje su počeli bacali nesavjesni pojedinci koji još nijesu istinski spoznali ljepote Ribnice. Zbog toga su posebno na glasu tokom ljetnje sezone bili vulkanizeri. Ne toliko zbog potrebe da zakrpe probušeni šlauh, na koncu to smo svi znali, već da ga napumpaju. Činjenica je da nijesu postojala toliko jaka pluća da mogu napumpati ni onaj najmanji šlauf koji je činjela unutrašnju guma fiće, a kamolinajveći koji je služio za grupno spuštanje, a činjela ga je traktorska, ili fapova guma.
Tako će dračkim cikotićima u prijatnom sjećanju ostati rahmetli Ćako Kapić, dobrodušni vulkanizer, čija se vulkanizerska radnja nalazila odmah iznad hamama, te je zbog toga bila i najposjećenija. Njegovi radnici bi na brzaka, vremena za čekanje nije bilo, stavili fleku na probušeno mjesto, i konpresorom napunpali šlauh, čija čvrstina se provjeravala stiskom ruku, a da li šlauh pušta, njegovim potapanjem u bačvu punu vode. Nastaviće se...
(Preuzeto iz časopisa Komuna)
