Predsjednik SAD Donald Tramp poručio je prije dva dana kako toj zemlji Grenland “apsolutno treba iz odbrambenih razloga”, nakon čega je danska premijerka Mete Frederiksen oštro reagovala. Poručila je kako Amerika nema nikakvo pravo da anektira danske posjete, pa čak i da bi to vodilo kraju NATO-a.
Vlada Grenlanda u niz je navrata iskazivala izuzetnu skepsu u odnosu na najave Vašingtona – tamošnji građani navode kako jedino oni sami treba da odlučuju o sopstvenoj sudbini. Da Grenland pripada tamošnjim stanovnicima juče su u zajedničkom saopštenju poručili i brojni evropski lideri.
Zanimljiv je, međutim, osvrt na aktuelnu situaciju, ali na istorijske prilike, koji je juče dao danski profesor Ulrik Pram Gad, čije su polje djelovanja upravo studije o arktičkoj bezbjednosti. On je objavio Q&A članak na stranici Danskog instituta za međunarodne studije, koji prenosimo u nastavku.
1. Zamjenik šefa kabineta Bijele kuće Stiven Miler proteklih je dana postavio pitanje kakva prava Danska ima nad teritorijom Grenlanda. Zašto je Grenland dio Kraljevine Danske?
To pitanje datira iz epohe Vikinga, kada su Nordijci naselili južni Grenland, pri čemu su se zakleli na odanost norveškom kralju. Tokom Kalmarske unije, na Grenlandu je osnovano više kolonija. Kada su Napoleonovi ratovi podijelili uniju, Grenland je naslijedila Danska.
U sporazumu iz 1917. godine, (Američka) Djevičanska ostrva Danska je 'prenijela' Sjedinjenim Američkim Državama, a zauzvrat su SAD priznale suverenitet Danske nad čitavim Grenlandom. Tokom 1933, Međunarodni sud u Hagu presudio je protiv zahtjeva Norveške da dobije dio istočnih teritorija Grenlanda.
U Drugom svjetskom ratu, danski ambasador u Vašingtonu potpisao je akt kojim je Americi dozvoljeno da zaštiti Grenland, u zamjenu za ponovno potvrđivanje danskog suvereniteta. Dogovor je potvrđen sporazumom iz 1951.
Do 1953. godine, Grenland je bio danska kolonija, a tada su Ujedinjene nacije prihvatile da je riječ o dekolonizovanoj teritoriji, koja je postala sastavni dio Danske. Grenland je autonomiju dobio 1979, a 2009. je to 'nadograđeno' i ima status samouprave.
Grenland nije nezavisna država. Ali, u okviru Kraljevine Danske upravlja gotovo svim unutrašnjim poslovima. Danska, sa druge strane, zadržava pravo na vođenje vanjske politike, odbrane i bezbjednosti, ali striktno u koordinaciji sa Vladom Grenlanda.
2. Da li Grenland može proglasiti nezavisnost od Danske?
Da. Pravo na nezavisnost je jasno, i to od 1946. godine, kada su UN uvrstile Grenland na listu 'nesamoupravnih' teritorija. Dalje procedure predviđene su Zakonom o samoupravi, koji je potvrđen i u danskom parlamentu i na referendumu na Grenlandu.
Nezavisnost je moguća ukoliko bude organizovan referendum i ako tada većina tamošnjih birača podrži tu opciju.
Međutim, Grenland je u velikoj mjeri zavisan od danskih subvencija, koje čine polovinu tamošnjeg budžeta, ali i od toga što je dio danskog administrativnog i pravnog sistema.
Većina stanovnika Grenlanda je za nezavisnost, ali ne ukoliko to uništava ekonomiju i sistem socijalne zaštite, koji u mnogo čemu podsjeća na danski.
3. Na šta Sjedinjene Američke Države imaju pravo na Grenlandu danas?
SAD imaju pravo na vojno prisustvo, na upravljanje bazama i na strateški nadzor. To im omogućava već pomenuti sporazum o odbrani između Danske i SAD iz 1951, kojem se Grenland pridružio prije 22 godine.
Treba pomenuti i pitanje svemirske baze Pitufik (Tule), ključne za regionalnu raketnu odbranu.
I Grenland i Danska su, pritom, saopštili kako su otvoreni za dodatne vojne aranžmane ako SAD to zatraže. Međutim, SAD to nijesu uradile, nakon što su, po završetku Hladnog rata, zatvorile sve vojne objekte osim Pitufika.
4. Kako interesi SAD utiču na pitanje nezavisnosti Grenlanda?
Strategija Vlade Grenlanda u vanjskoj politici za 2024. godinu predstavljala je veliki poziv na saradnju upućen Americi. Štaviše, ona je predstavljala i vid ublažavanja jednostrane zavisnosti od Danske.
Međutim, predsjednik SAD Donald Tramp u suštini je ubio svaki entuzijazam povodom toga još i prije preuzimanja dužnosti. Otud, svako ponavljanje prijeteće retorike iz Vašingtona gura pitanje nezavisnosti Grenlanda ka sve daljoj budućnosti.
