Postoje biljke koje svojom ljepotom odmah privuku pažnju, ali i one koje, gotovo neprimjetno, vjekovima oblikuju pejzaž u kojem živimo. Rastu uz kamene puteve, među stijenama, na osunčanim padinama i u gustoj mediteranskoj vegetaciji, često bez posebne pažnje čovjeka. Jedna od njih je tršlja (Pistacia lentiscus L.), zimzelena biljka koju na crnogorskom primorju susrijećemo mnogo češće nego što smo svjesni njene vrijednosti.
Dok je kod nas uglavnom doživljavamo kao sastavni dio makije, na grčkom ostrvu Hios ova ista botanička vrsta već vjekovima predstavlja izvor dragocjene aromatične smole, poznate kao mastika. Njene sitne, prozirne kapljice, koje se nakon zarezivanja kore polako stvrdnjavaju, dobile su gotovo poetski naziv – mirisne suze Mediterana.
Iza tog neobičnog naziva krije se fascinantna priča o biologiji biljke, hemiji prirodnih jedinjenja, drevnim trgovačkim putevima i tradicionalnom znanju koje je postalo dio svjetske kulturne baštine. Ali i pitanje koje je za nas posebno zanimljivo: može li tršlja, koja prirodno raste u Crnoj Gori, postati nova, nedovoljno istražena mogućnost našeg mediteranskog poljoprivrednog razvoja?
Zimzelena stanovnica kamenjara
Tršlja pripada porodici Anacardiaceae, kojoj pripadaju i pistać (Pistacia vera) i smrdljika (Pistacia terebinthus). Raste kao gust, razgranat žbun ili manje drvo, najčešće visine od jednog do nekoliko metara. Odlikuje se kožastim, sjajnim, parno perastim listovima, koji pri trljanju oslobađaju karakterističan aromatičan miris.
Posebno je zanimljiva njena reproduktivna biologija. Tršlja je dvodoma vrsta, što znači da se muški i ženski cvjetovi nalaze na različitim biljkama. Njeni cvjetovi su sitni, grupisani u kratke cvasti, dok su plodovi male koštunice koje tokom sazrijevanja mijenjaju boju od crvene do gotovo crne. Za razliku od pistaća, čiji se plodovi koriste u ishrani, tršlja je mnogo poznatija po smoli nego po plodovima.
Njena sposobnost prilagođavanja mediteranskim uslovima je izuzetna. Podnosi visoke ljetnje temperature, duge sušne periode i plitka, kamenita zemljišta. Kožasti listovi i razvijen korijenov sistem omogućavaju joj da opstaje na staništima na kojima bi mnoge druge biljke teško preživjele. U Crnoj Gori tršlja je autohtona vrsta, karakteristična za područja tvrdolisne mediteranske vegetacije.
Njeno prisustvo potvrđeno je i u Biološkom leksikonu Crne Gore, gdje se navodi kao važan graditelj pojedinih biljnih zajednica. Ipak, uprkos širokoj rasprostranjenosti, njen proizvodni potencijal ostao je gotovo nepoznat široj javnosti.
Zašto ovo drvo ispušta mirisne suze?
Najveća tajna tršlje krije se ispod njene kore. U unutrašnjim tkivima nalaze se sekretorne strukture u kojima nastaje smolasta materija. Kada se kora pažljivo zareže, smola počinje da izlazi na površinu, formirajući sitne kapljice koje se u dodiru sa vazduhom postepeno zgušnjavaju i očvršćavaju. Tako nastaje mastika, poznata i pod nazivom mastiks.
Smola ima važnu ulogu u odbrambenim mehanizmima biljke. Njeno oslobađanje nakon povrede doprinosi zaštiti oštećenog tkiva, dok pojedine hemijske komponente mogu imati zaštitno djelovanje prema mikroorganizmima i drugim spoljašnjim uticajima.
Hemijski sastav mastike posebno je zanimljiv. Ova prirodna smola sadrži više od stotinu različitih jedinjenja, među kojima su naročito značajne aromatične materije koje joj daju prepoznatljiv miris, kao i druge prirodne komponente koje su predmet brojnih naučnih istraživanja.
Upravo zahvaljujući svom složenom sastavu, mastika je pronašla primjenu u prehrambenoj, kozmetičkoj i farmaceutskoj industriji. Ipak, zanimljivo je da svaka tršlja ne proizvodi jednaku količinu smole, niti je njen sastav uvijek isti. Na to utiču nasljedne osobine biljke, klima, zemljište i uslovi u kojima raste. Zato se čuvena mastika sa grčkog ostrva Hios ne može jednostavno proizvoditi na isti način u svakom dijelu Mediterana.
Hios – ostrvo na kojem su suze postale bogatstvo
Na grčkom ostrvu Hios, naročito u njegovom južnom dijelu, uzgoj tršlje i proizvodnja mastike predstavljaju tradiciju dugu više vjekova. Tamo se gaje odabrani proizvodni genotipovi, poznati po sposobnosti stvaranja kvalitetne smole. Tradicionalni postupak sakupljanja mastike izuzetno je zahtjevan.
Tokom ljeta proizvođači pažljivo pripremaju zemljište ispod stabala, a zatim posebnim alatima prave plitke zareze na kori debla i debljih grana. Smola polako ističe, stvrdnjava se, a potom se ručno sakuplja, čisti i razvrstava. Za dobijanje kvalitetnog proizvoda potrebni su iskustvo, strpljenje i poznavanje biljke.
Upravo zato se tradicionalno znanje o uzgoju mastike na Hiosu prenosi sa generacije na generaciju. Njegovu posebnu vrijednost prepoznao je UNESCO, koji je 2014. godine tradicionalno znanje o uzgoju mastike na Hiosu uvrstio na Reprezentativnu listu nematerijalne kulturne baštine čovječanstva. Mastika je tako postala mnogo više od aromatične smole. Ona je simbol lokalnog identiteta, dio kulturnog nasljeđa i osnova privredne aktivnosti čitavih zajednica.
Od antičke žvakaće smole do mirisnog likera
Mastika je poznata još od antičkih vremena, kada se koristila kao prirodna žvakaća smola, za osvježavanje daha, aromatizovanje hrane i pripremu različitih tradicionalnih sredstava. Vjeruje se da je upravo običaj njenog žvakanja uticao na nastanak naziva mastika.
Tokom vjekova njena upotreba se širila, pa danas predstavlja cijenjen sastojak slatkiša, sladoleda, peciva, likera i drugih prehrambenih proizvoda. Posebno mjesto zauzima u grčkoj gastronomiji, gdje njen karakterističan, osvježavajući i blago smolast miris daje proizvodima prepoznatljiv identitet. Koristi se i u kozmetičkoj industriji, parfimeriji i proizvodima za oralnu higijenu.
Zanimljivo je da se naziv mastika povezuje i sa poznatim alkoholnim pićima, iako se iza istog imena kriju različiti sastojci i tradicije. Na grčkom ostrvu Hios proizvodi se tradicionalni liker Mastiha, čija aroma potiče upravo od smole tršlje. Nasuprot tome, balkanska mastika, posebno poznata u Sjevernoj Makedoniji i Bugarskoj, najčešće se aromatizuje anisom i ne mora sadržati smolu ove biljke. Tako je mastika postala naziv koji povezuje različite mediteranske i balkanske gastronomske tradicije, ali ne označava uvijek proizvod istog botaničkog porijekla.
Osim gastronomskog značaja, mastika već dugo privlači pažnju naučnika zbog svojih biološki aktivnih jedinjenja. Istraživanja ukazuju na njena antioksidativna, antimikrobna i protivupalna svojstva, naročito u laboratorijskim uslovima.
Evropska agencija za ljekove prepoznaje njenu tradicionalnu medicinsku upotrebu kod blagih probavnih tegoba, kao i kod manjih upala kože i površinskih rana. Ipak, tradicionalna primjena ne podrazumijeva automatski i klinički potvrđenu djelotvornost za sve zdravstvene probleme koji se povezuju sa ovom smolom.
Može li tršlja postati nova kultura crnogorskog Mediterana?
Činjenica da tršlja prirodno raste na našem primorju otvara zanimljivo pitanje mogućnosti njenog namjenskog uzgoja. Sa ekološkog stanovišta, pojedina područja crnogorskog Mediterana pružaju povoljne uslove za razvoj ove vrste. Međutim, uzgoj tršlje i komercijalna proizvodnja mastike nijesu isto.
Na Hiosu se proizvodnja zasniva na dugogodišnjoj selekciji biljaka, vegetativnom razmnožavanju odabranih genotipova i tradicionalnoj tehnologiji sakupljanja. Prvi značajniji prinosi smole očekuju se tek nakon nekoliko godina razvoja biljke, dok količina dobijenog proizvoda zavisi od starosti, genotipa i uslova uzgoja.
Za Crnu Goru bi zato prvi korak trebalo da bude naučno ispitivanje domaćih populacija tršlje. Posebno bi bilo vrijedno utvrditi njihovu smolonosnost, hemijski sastav smole, sadržaj aromatičnih jedinjenja u listovima i plodovima, kao i mogućnosti vegetativnog razmnožavanja i podizanja oglednih zasada.
Zanimljivo bi bilo uporediti domaće populacije sa selekcionisanim genotipovima sa Hiosa, uz poštovanje fitosanitarnih propisa i principa očuvanja lokalnog biodiverziteta. Pored proizvodnje smole, tršlja bi mogla imati značaj u razvoju aromatičnih i kozmetičkih proizvoda, mediteranskom pejzažnom uređenju i obnovi degradiranih zemljišta. Naravno, takve mogućnosti zahtijevaju prethodna istraživanja, procjenu ekonomske opravdanosti i odgovoran pristup korišćenju prirodnih resursa.
Bogatstvo koje često ne prepoznajemo
Priča o tršlji pokazuje koliko se vrijednost jedne biljke može razlikovati zavisno od znanja, tradicije i načina na koji je društvo koristi. Dok je na Hiosu postala prepoznatljiv proizvod i dio svjetske kulturne baštine, na crnogorskom primorju tršlja uglavnom ostaje neprimjetan dio prirodne vegetacije.
To, naravno, ne znači da bi Crna Gora trebalo da kopira grčki model proizvodnje mastike. Naprotiv, trebalo bi da istraži sopstvene biljne resurse, njihove osobine i mogućnosti održive valorizacije. Možda upravo u toj razlici između biljke koju svakodnevno gledamo i biljke čiju vrijednost zaista poznajemo leži jedno od važnih pitanja savremene poljoprivrede. Jer priroda nam često nudi mnogo više nego što smo spremni da prepoznamo.
A tršlja, skromna zimzelena stanovnica naših kamenjara, podsjeća nas da se iza sasvim običnog mediteranskog žbuna može skrivati priča o nauci, tradiciji i dragocjenim mirisnim suzama.
