Rat u Iranu snažno je pritisnuo svjetsku rafinerijsku industriju, zbog čega bi se cijene dizela i benzina mogle godinama zadržati na povišenim nivoima, upozorava se u Rojtersovoj analizi.
Dok se tržište sirove nafte relativno dobro prilagodilo naglom padu bliskoistočne proizvodnje, rafinerije imaju znatno manje mogućnosti da nadoknade izgubljene kapacitete. To se jasno vidi u sve većem raskoraku između cijena sirove nafte i prerađenih proizvoda.
Cijena Brenta trenutno je oko 90 dolara po barelu, oko 25 odsto više nego na početku sukoba, ali znatno ispod ratnog maksimuma od 118 dolara.
Cijene goriva, međutim, porasle su mnogo više. Evropski dizel od početka rata poskupio je više od 70 odsto, a američki benzin oko 60 odsto.
Rat je izbacio iz pogona više od petine rafinerijskih kapaciteta na Bliskom istoku, dok je zatvaranje Hormuškog moreuza dodatno ograničilo izvoz goriva.
Dodatni problem predstavljaju ukrajinski napadi na rusku energetsku infrastrukturu. Oni su posljednjih mjeseci smanjili rusku preradu nafte za gotovo 30 odsto, na manje od četiri miliona barela dnevno, pa je Moskva u julu zabranila izvoz dizela.
Posljedice se najdirektnije vide na rafinerijskim maržama, koje su u Evropi, Aziji i SAD-u dostigle rekordne nivoe.
U Evropi se razlika između cijene dizela i sirove nafte od februara više nego utrostručila, na preko 75 dolara po barelu. Američke dizelske marže porasle su više od 140 odsto i u ponedjeljak dostigle rekordnih 100 dolara.
Prema Međunarodnoj agenciji za energiju, prerada u svjetskim rafinerijama u drugom tromjesečju bila je za 5,1 milion barela dnevno manja nego godinu ranije.
Potražnja za prerađenim proizvodima pala je za četiri miliona barela dnevno, ali ni to nije bilo dovoljno da nadoknadi pad ponude. Tržištu je nedostajalo više od milion barela dnevno, a u trećem tromjesečju očekuje se dodatno pogoršanje odnosa ponude i potražnje.
Istovremeno se brzo smanjuju i zalihe goriva, koje su do sada ublažavale manjak na tržištu.
Globalne zalihe nafte od marta do jula smanjivale su se za 3,5 miliona barela dnevno, što je više od tri odsto svjetske potrošnje, a očekuje se da će nastaviti da padaju do kraja godine.
Prema zvaničnim podacima američkih vlasti, zalihe dizela u SAD-u najniže su za ovo doba godine u posljednjih trideset godina, dok su zalihe benzina na najnižem sezonskom nivou od 2012. godine.
Čak ni eventualni diplomatski dogovor Vašingtona i Teherana, kao ni ponovno otvaranje Hormuškog moreuza, ne bi nužno brzo snizili cijene goriva. Više od 20 rafinerija u zemljama Persijskog zaliva oštećeno je tokom rata, a popravke bi mogle potrajati zbog dugih rokova isporuke ključne opreme.
Sve to povećava rizik da visoke cijene energije duže ostanu izvor inflacionog pritiska.
Na to ukazuju i podaci o inflaciji, jer se visoke cijene energije već prelijevaju na potrošače, dok iscrpljene zalihe i smanjeni rafinerijski kapaciteti nastavljaju da vrše pritisak na rafinerijsku industriju.
Pritisak na energetsko tržište mogao bi tako postati dugotrajniji problem za svjetsku ekonomiju, posebno za Evropu i Aziju, gdje su uz goriva porasle i cijene tečnog prirodnog gasa.
