Raški veliki župan Stefan Nemanja je oko 1186. godine osvojio dukljansku državu i dao je na upravu najstarijem sinu Vukanu. Nemanjina država nije bila ni nezavisna ni centralizovana. Od 1190., kada je poražen u bici na Moravi, Stefan Nemanja je bio vazal vizantijskog cara i istovremeno ugarskog kralja, a njegova država je bila skup udionih kneževina i zapravo je bila konfederacija. Takav položaj i organizacija Nemanjine države istaknuti su u njegovim dokumentima. U arengi Hilandarske povelje iz 1198. godine Stefan Nemanja je naveo da je Bog „utvrdio Grke [Vizantince] carevima, a Ugre kraljevima“, čime je ukazao na njihovu vrhovnu vlast u Srbiji. Nemanja se titulisao kao gospodin „sve Srpske zemlje i Pomorske, Dioklitije, Dalmacije, Travunije i Zahumlja“, što je dokaz postojanja zasebnih djelova njegove države. Jedan od takvih je bila Duklja koja je sačuvala državnu posebnost. Pripadala joj je i Dalmacija, odnosno teritorija nekadašnje vizantijske provincije Gornje Dalmacije koja se prostirala od Dubrovnika do Kotora. Duklji je tada pripadala i oblast nekadašnje Travunije čiji je centar bio Trebinje.
Kada je preuzeo upravu u Duklji, Vukan Nemanjić je povukao iznenađujući potez. Odlučio je da obnovi kraljevski status Duklje. Posljednji dukljanski kralj iz domaće dinastije Vojislavljevića bio je Gradinja koji je umro oko 1146. Njegovi nasljednici su imali titulu kneza. To su bili knez Radoslav i posljednji iz dinastije Vojislavljevića veliki knez Mihailo. Vukan se za kralja Duklje proglasio najkasnije 1195. O tome svjedoči zapis na ktitorskoj ploči crkve Sv. Luke u Kotoru koju je 1195. sagradio Mavro Kazafranka. Na ploči je uklesano da je crkva podignuta u vrijeme velikog župana Nemanje i njegovog sina Vukana, kralja Duklje Dalmacije, Trebinja, Toplice i Hvosna (sub tempore domine Nemane magni iupani et filii sui Velcanni regi Dioclie, Dalmatie, Tribunie, Toplize et Cosne). Istoričar Sima Ćirković je istakao da se Vukanova kraljevska titula „nastavljala na titulu njegovih dukljanskih prethodnika i doprinosila je očuvanju tradicija ranije samostalnog dukljanskog kraljevstva“. Time je Vukan stvorio paradoksalnu situaciju. Njegov otac i vrhovni vladar Stefan Nemanja imao je niži vladarski rang od svog sina i formalno potčinjenog vladara. Iako Rašanin (Srbin) po porijeklu, Vukan je tako postao Dukljanin po vladanju, a Nemanjino osvajanje Duklje pretvorio je samo u zamjenu vladara na dukljanskom prijestolu. Duklja je faktički ostala nezavisna pod vlašću novog stranog vladara. Vukan se u Duklji više ponašao kao samostalni vladar nego kao jedan od oblasnih upravnika u srpskoj državi. Samo ga je odanost prema vrhovnoj vlasti Stefana Nemanje dijelila od pune nezavisnosti. Istoričar Džon Fajn smatra da je Vukan u nastojanju da od Duklje formira samostalnu državu imao podršku većine dukljanskog plemstva.
Povod Vukanu za osamostaljivanje Duklje, odnosno za njeno izdvajanje iz srpske države, bila je abdikacija Nemanje 1196. i imenovanje srednjeg sina Stefana za velikog župana u Srbiji. Vjerovatno je to Nemanja uradio jer je Stefan bio oženjen kćerkom vizantijskog cara Aleksija III Anđela, pa je Nemanja, kao vizantijski vazal, morao da za nasljednika imenuje Stefana. Vukan je smatrao da su na taj način povrijeđena njegova prava kao prvorođenog princa i nije prihvatio očevu odluku. Kako bi umirio Vukana, Nemanja mu je dodijelio titulu velikog kneza (knez velija – velji knez) i potvrdio mu vlast u Duklji i Dalmaciji, uz obavezu da bude pokoran Stefanu kao vrhovnom vladaru. Vukan to nije prihvatio i zadržao je kraljevsku titulu. Sima Ćirković ističe da Vukan u Duklji (Zeti) nije nosio titulu velikog kneza, dok istoričar Miloš Blagojević navodi da je Vukan staru dukljansku titulu kralja upotrebljavao u okviru svoje udione kneževine.
Nakon odlaska Stefana Nemanje na Svetu Goru, Vukan je otkazao poslušnost velikom županu Stefanu i postao je vladar samostalne Duklje. Uspostavio je savezništvo sa bratom ugarskog kralja Emerika, Andrijom, koji je bio ban (herceg) Hrvatske. Vukan je 1198. poslao pismo papi Inoćentiju III od koga je tražio priznanje nezavisnosti Duklje, njenog kraljevskog ranga i posebne crkve. Vukanovo pismo nije sačuvano već samo papin odgovor iz koga se uočavaju Vukanova politika i zahtjevi. Papa se obratio Vukanu kao „najdražem sinu u Hirstu, svijetlom kralju Dalmacije i Duklje“ (Karissimo in Christo filio Vulcano Illustri Regi Dalmatie et Dioclie). Prema papinim navodima, Vukan je Rimsku crkvu prihvatio kao majku, da je voli i poštuje iznad svega nakon Boga i da se pridržava papinih zapovjesti (quod videlicet Romanam ecclesiam matrem tuam super omnia post deum diligere et honorare proponis, et mandatis nostris omnimodis inherere). Papa je Vukanu poslao legate (izaslanike) kapelana Ivana i podđakona Simona. Njihov zadatak je bio da se uvjere da je Vukan prihvatio vjerovanje Rimske crkve i da reformišu crkvu u Duklji i Dalmaciji tako da bude poslušna i odana Apostolskoj Stolici. Prije odlaska legata papa je već odlučio da dukljanskoj crkvi vrati rang nadbiskupije (koji joj je oduzet sredinom XII vijeka), jer je u pismu naveo da je po legatima poslao palij, simbol nadbiskupske službe, i da ga treba dati „našem uzvišenom bratu...nadbiskupu dukljanskom“ (venerabili fratri nostro...Diocliensi Archiepiscopo transmittimus). Papa je posebno pismo uputio dukljanskom nadbiskupu (In eundem fere modum...Diocliensi Archiepiscopo usque adimplere). Dalmaciju i Duklju papa je nazvao Vukanovim kraljevstvom (regno), a Vukana je na kraju pisma titulisao kao svijetlog kralja Duklje i Dalmacije (Vulcani Illustris Regis Dioclie et Dalmatie).
Papini legati su zajedno s Vukanom organizovali sabor u Baru sredinom 1199. Tada su legati uručili palij nadbiskupu Ivanu koji se titulisao kao ponizni sluga dukljanske i barske crkve (IOHANNES Diocliensis et Antibarensis ecclesie humilis minister), a u zaključcima sa sabora potpisao se kao dukljansko-barski nadbiskup Ivan (IOHANNES Diocliensis et Antibarensis Archiepiscopus). Vukan je papi odgovorio 1199. nakon održanja sabora. Istakao je da su legati svete katoličke i apostolske stolice (sancte catholice et apostolice sedis) kapelan Ivan i podđakom Simon obavili svoju misiju, da je „čitavo naše kraljevstvo prosvijetljeno njihovim svetim i spasonosnim propovijedanjem“ (ita illorum sancta et salubri predicatione totum regnum nostrum creditur fore illustratum) i da su u „čitavom našem kraljevstvu uredili i utvrdili sve što je po Bogu“ (ut per totum regnum nostrum omnia, que secundum deum sunt, ordinent et confirment). Vukan je prihvatio papin autoritet i zahvalio se papinom očinstvu (paternitati vestre) i „blaženstvu tvog apostolskog prestola“ (apostolatus vestri beatitudo). Priznao je da je papa Hristov namjesnik i da Hrist preko pape otvara ulaz u carstvo nebesko. Vukan ne navodi da je obavljen obred krunisanja, ali je istakao da je „sa svih strana ukrašen carskim plemstvom“ (quia augustali stemmate undique insignimur), što znači da mu je na saboru u Baru priznat kraljevski rang. Da je Vukana priznao za dukljanskog kralja, papa Inoćentije III je potvrdio u pismu dukljansko-barskom nadbiskupu Ivanu 5. decembra 1200. Tada je Vukana nazvao najdražim sinom u Hristu i svijetlim kraljem Duklje (Karissimi in Christo filii nostri Vulcani Dioclie Regis illustris).
Nakon dobijanja vlasti u Duklji i Dalmaciji, Vukan se samoproglasio za kralja, a zatim se osamostalio i de facto je vladao nezavisnom dukljansko-dalmatinskom državom. U zamjenu za papinu podršku i zaštitu prihvatio je katoličanstvo, a sebe i državu je podvrgnuo papinom autoritetu. Kralj Vukan je vladao isključivo katoličkom Dukljom i bio je zaštitnik katolika i Katoličke crkve. Papino priznanje Kraljevstva Duklje i Dalmacije ogleda se i u činjenici obnavljanja Dukljansko-barske nadbiskupije. Tako je Vukan dobio međunarodno priznanje Kraljevstva Duklje i Dalmacije. Ugarska i Rim su mu priznali kraljevsku titulu, državnu i crkvenu nezavisnost. U kotorskim ispravama Vukan se pet puta pominje kao samostalni kralj (domini regis Velcanni) između 1197. i 1203. S druge strane, veliki župan Stefan Nemanjić je Vukanu oduzeo raške posjede Toplicu i Hvosno, tako da je Vukan od tada bio samo kralj Duklje i Dalmacije, a možda i Trebinja.
Vukan je sklopio savez s ugarskim kraljem Emerikom protiv velikog župana Stefana s ciljem da preuzme srpski presto i da ugarski kralj postane vrhovni vladar u Srbiji. Vukan je napao Rašku 1202. godine i zbacio je Stefana koji je pobjegao. Preuzeo je titulu velikog župana i priznao je ugarsku vrhovnu vlast. U Ugarskoj je 1203. došlo do građanskog rata između kralja Emerika i njegovog brata Andrije, što je oslabilo i Vukanov položaj. To je iskoristio Stefan koji je uspio da oko 1204. povrati vlast u Raškoj. Mir je vjerovatno sklopljen 1204–5. Obnovljeno je predratno stanje. Stefan je vladao u Raškoj, a Vukan u Duklji (Zeti). Vukan se kao kralj pominje u ugovoru Dubrovnika i Kotora iz 1207. Posljednji put se pominje na ktitorskom zapisu iz manastira Studenica, najkasnije 1209. godine. Vukan je vjerovatno abdicirao u korist svog sina Đorđa. Đorđe je preuzeo kraljevsku titulu i ubrzo je otkazao poslušnost svom stricu i velikom županu Stefanu. Priznao je mletačku vrhovnu vlast, a ugovor o tome je potpisan 3. jula 1208. Sima Ćirković ističe da su „prenošenjem uprave nad Zetom i dukljanske kraljevske titule na Vukanovog sina tradicije samostalnog razvitka Duklje produžene još za jednu generaciju“. Drugi Vukanov sin Stefan bio je ktitor manastira Morača.
Žička arhiepiskopija, odnosno Crkva Srbije je Vukana, zbog izdvajanja Duklje i Dalmacije iz srpske države i prihvatanja katoličanstva, izostavila tokom uspostavljanja svetačkog kulta Nemanjića. Indikativno je da iz Nemanjine porodice samo Vukan nije proglašen za sveca. Sjećanje na njegovu kraljevsku krunu je potisnuto. Njegov brat Stefan je naglašavao da je on od 1217. bio prvi srpski krunisani (vjenčani) kralj – Prvovjenčani, pa je to vjerovatni razlog zašto se Vukan u kasnijim srpskim spisima, epitafima i freskopisima pominje samo kao (veliki) knez. U srpskoj istoriografiji i hagiografiji Vukan se uglavnom tretira kao izdajnik koji se pobunio protiv oca i brata. To je propaganda, a realnost je bitno drugačija. Stefan Nemanja je razranjem i pustošenjem osvojio Duklju, ali nije mogao da joj promijeni identitet. Kao vladar osvojene, ali ne i pokorene države Vukan je to shvatio i da bi mogao vladati Dukljom odlučio je da se prilagodi njenom posebnom državnom, etničkom i vjerskom identitetu. Zato je Vukan prihvatio dukljanstvo i katoličanstvo. On je bio obnovitelj samostalnog Dukljanskog kraljevstva i presudno je doprinio obnovi Dukljansko-barske nadbiskupije. Crkva Srbije, ostali Nemanjići i kasniji velikosrpski nacionalisti mu to nikada nijesu oprostili.
