Prije dvadeset pet godina otvoreno je posljednje poglavlje tragične priče čovjeka čija su djela i odluke obilježile devedesete. Na današnji dan započela je akcija hapšenja Slobodana Miloševića, čiji je dolazak na vlast legitimisan opštim oduševljenjem i velikim očekivanjima srpskog društva, a završen totalnim porazom i optužnicom Haškog tribunala. Tri mjeseca nakon hapšenja, uz optužbe za najteže ratne zločine, Milošević će na Vidovdan 2001. godine biti isporučen Haškom tribunalu.
Iz današnje perspektive naivno izgledaju očekivanja svih koji su vjerovali da će se hapšenjem Miloševića staviti tačka na propalu politiku krvi i zla, koja je simbolizovala vlast predsjednika Srbije. Iza Miloševića su ostala tri izgubljena rata, više od stotinu hiljada mrtvih, ekonomski sunovrat, izolacija i sistematsko urušavanje svih vrijednosti srpskog društva. Hapšenje i kasnije isporučivanje Miloševića u Hag činilo se kao pokušaj podvlačenja crte, suočavanja sa promašenim politikama i razumijevanja bilansa neuspješnog nacionalnog projekta.
Kao i devedesetih, javni prostor Crne Gore je monopolizovan od strane režima iz Srbije, koji kontroliše više od polovine medijskog prostora u Crnoj Gori
Ispostavilo se da su ta očekivanja bila naivna i potvrđeno je ono na šta su mnogi upozoravali: Milošević je bio samo posljedica, a nikako uzrok promašene nacionalne politike. Milošević nije smijenjen i odbačen zbog pogrešne politike i pogrešnih izbora, već zbog toga što tu politiku nije uspio sprovesti do kraja. Odrekli su se Miloševića ne zato što je pokrenuo tri rata, već zato što je te ratove izgubio.
Oni koji su pokušali da naprave otklon od Miloševićeve politike eliminisani su politički, a neki su, kao Zoran Đinđić, strijeljani. Današnja Srbija se u vrednosnom i ideološkom smislu ne razlikuje bitno od one iz vremena Miloševića, a na vlasti i ključnim pozicijama odlučivanja su isti akteri kao i prije dvadeset pet godina.
Poput Srbije, i u Crnoj Gori nasljeđe politike Slobodana Miloševića nije stanje, već dijagnoza – politika kontinuiteta. Ono je pokazatelj dubljeg ideološkog i vrednosnog problema koji ne dopušta da se napravi jasan i odlučan otklon od retrogradnih politika i ideja. Iako je Crna Gora još 1997. godine napravila formalni otklon od nasljeđa Slobodana Miloševića, ideološki okvir i temeljna uvjerenja tog sistema nijesu iščezli.
U oslobođenoj Crnoj Gori predlaže se da nazivi ulica nose imena najbližih saradnika Slobodana Miloševića, a podrška Miloševićevoj zločinačkoj politici tumači se kao „dosljednost sopstvenim stavovima i ljubav prema Crnoj Gori koja se ne prodaje za lične interese“.
Obilježava se osnivanje takozvanog Sedmog bataljona – vojne jedinice pod kontrolom tadašnje Vojske Jugoslavije, koja je, pod sjenkom Miloševića i njegovih saradnika u Crnoj Gori, učestvovala u obračunu sa civilnim stanovništvom na Kosovu i pokušajima izazivanja građanskih sukoba za vrijeme bombardovanja.
Vojna intervencija NATO saveza, kojom je spriječen genocid na Kosovu, tumači se kao „zločinačka agresija“, bez pokušaja objašnjenja pozadine vojne intervencije i ukazivanja na obim i karakter zločina koji je Miloševićev režim vršio protiv civila na Kosovu.
Zbog toga su tvrdnje da devedesete godine nikada nijesu istorijski zaključene više nego opravdane, a naročito su uvjerljive i interpretacije o trajnom uticaju vrednosnog i ideološkog konteksta devedesetih na savremenu društvenu dinamiku. Nerazumijevanje kauzalnih odnosa u tom procesu predstavlja osnovu dileme: zašto Crna Gora ne može da izađe iz narativa devedesetih i zašto taj vrednosni i ideološki kontekst i dalje dominira javnim diskursom i institucionalnim praksama?
Iluzorno je očekivati da će diskurs devedesetih nestati sam od sebe i da će vremenska distanca ili integracija Crne Gore u NATO i EU nešto promijeniti
Nema sumnje da su uzroci ovog stanja višeslojni, ali da je kontinuirana indoktrinacija stanovništva jedan od ključnih elemenata ove nejednačine. U konkretnom slučaju, indoktrinacija idejama i vrijednostima devedesetih nije samo u funkciji uvjeravanja i ubjeđivanja. Ona ima i preventivnu funkciju jer ograničava svaku mogućnost alternativnog narativa i promjene.
Zbog toga se i dalje insistira na revizionističkom narativu o pomirenju naroda, mitologizaciji diskursa o tradicionalnoj Crnoj Gori, bratoubilaštvu i etnonacionalizaciji zločina, jer je potrebno uništiti svaku mogućnost alternativnog narativa. Iz tog razloga zločinci i saradnici okupatora se predstavljaju za heroje, dok se antifašističko nasljeđe svjesno marginalizuje i izopštava. Kao i devedesetih, i danas svjedočimo tezama o „ugroženom srpstvu“ i negaciji svih aspekata crnogorskog identiteta i državnosti.
S druge strane nema adekvatnog odgovora. Kao i devedesetih, javni prostor Crne Gore je monopolizovan od strane režima iz Srbije, koji kontroliše više od polovine medijskog prostora u Crnoj Gori. U savremenim okolnostima, ovaj uticaj se, pored informativno-propagandnog diskursa, proširuje i kroz nove modele komunikacije, naročito usmjerene ka mladima, prije svega putem obimne filmske i serijske produkcije pod institucionalnom kontrolom, koja reafirmiše vrednosne i ideološke obrasce devedesetih.
U crnogorskim udžbenicima nema sadržaja koji objašnjavaju i kontekstualizuju događaje iz devedesetih. Slično je i sa institucionalnim odnosom prema zločinima devedesetih počinjenih na prostoru Crne Gore. Većina njih nikada nije dobila sudski epilog, a Crna Gora je jedina država koja je priznala ratne zločine na svojoj teritoriji, pristala da plati odštetu žrtvama, ali nije uspjela da pronađe i kazni zločince.
Devedesete godine stoga nijesu samo dio istorijskog nasljeđa, koje u javnom prostoru ne opstaje kao relikt prošlosti, već je aktivni vrednosni okvir koji oblikuje savremeni politički i društveni kontekst. Iluzorno je očekivati da će diskurs devedesetih nestati sam od sebe i da će vremenska distanca ili integracija Crne Gore u NATO i EU nešto promijeniti.
Naprotiv, ideološki i vrednosni okvir u kojem smo zarobljeni više od tri decenije i dalje će reprodukovati iste narative, aktere i obrasce ponašanja, jer mi uporno govorimo o posljedicama, a ne o uzrocima. Samo razumijevanjem uzroka tog procesa možemo prevazići nasljeđe devedesetih, u suprotnom, ono će i dalje, u izmijenjenim formama, oblikovati našu sadašnjost i usmjeravati budućnost.
