„Njujork tajms je 18. novembra 1923. godine objavio tekst autora Luiđija Kriskuola, napisan u Njujorku 1. novembra iste godine. Riječ je o članku tadašnjeg nezvaničnog diplomatskog i političkog predstavnika crnogorske Vlade u egzilu u Sjedinjenim Američkim Državama, nakon zvaničnog prekida diplomatskih odnosa između SAD i Crne Gore 1921. godine.“
Riječ je, dakle, o članku velikog prijatelja Crne Gore i istrajnog borca za njena prava, komandira Luiđija Kriskuola, lidera Međunarodnog komiteta za nezavisnost Crne Gore sa sjedištem u Njujorku, nosioca viteškog Ordena knjaza Danila I Petrovića Njegoša za nezavisnost Crne Gore.
Kao odani, dosljedni i idealističko-humanistički orijentisani filantrop i jedan od najuglednijih međunarodnih prijatelja Crne Gore, Kriskuolo je u izuzetno teškim okolnostima nakon njenog ukidanja, javno i uporno branio prava okupirane, nasilno anektirane i potlačene crnogorske nacije, izložene surovom velikosrpskom teroru pod režimom Karađorđevića i unitarističkih vlasti iz Beograda, koje su upravljale novom državom – „tamnicom naroda“, kako je realno nazivana. Uprkos državnom monopolu sile i političko-vojno-žandarmejskom aparatu službenog Beograda, Crnogorci su pružali žestok otpor.
List Njujork tajms je objavio, navedenog datuma, prilog Kriskuola, koji u prevodu sa engleskog na crnogprski jezik glasi:
"Crnogorska zapažanja,
Uredniku Njujork tajmsa:
Ako je tačno, kako tvrde prijatelji Srbije, da je crnogorsko pitanje završena stvar i da su Crnogorci koji danas žive u sopstvenoj zemlji zadovoljni svojom sudbinom, kako onda treba shvatiti sljedeću izjavu koju sam upravo primio u pismu jednog univerzitetskog profesora koji se nedavno vratio iz Crne Gore?
„Upravo sam se vratio iz Crne Gore i, još prije nego što sam kročio na američko tlo, želim da vam kažem da sam se vratio s još snažnijim osjećanjem nego ranije prema tom jadnom, izdanom narodu. Da je crnogorski problem složen – to spremno priznajem; ali odlučno poričem da se s tim problemom do sada postupalo bilo sa razumijevanjem, bilo u potpunoj dobroj vjeri; … Četrdesetak kilometara između Kotora i Cetinja, sa stražom srpskog vojnika na svakih stotinu jardi, zastrašeni izgled nekolicine preostalih pravih Crnogoraca, kosturi kuća patriota spaljivanih jednu po jednu, kao što su Nijemci činili u Luvenu – sve to kazuje tragičnu priču svakome ko je spreman da je ‘pročita’”.
2Autor ovih riječi je profesor Bruno Roselli sa koledža Vassar. Ovo će neke podsjetiti da je on tokom rata držao predavanja o Italiji u raznim djelovima ove zemlje, pa će, naravno, prosrpski krugovi reći da su njegove primjedbe italijanska „propaganda“, čiji je cilj da se Italiji obezbijedi Jadran. Ali kako takvi ljudi objašnjavaju navode iz pisma koje sam takođe upravo primio od Aleksandra Devina, esq., direktora škole Claysmore u Vinčesteru, u Engleskoj, koji kaže:
„Veliki problem je nedostatak vođstva u Crnoj Gori. Nedavni izvještaj iz same zemlje, koji se nadam da ćete iskoristiti u američkoj štampi, sasvim jasno pokazuje da se trećina muškog stanovništva bori u planinama, vodeći gerilski rat i u siromaštvu se bore bez odgovarajućeg oružja i municije za slobodu svoje zemlje; druga trećina se nalazi u zatvorima, a ostatak stanovništva je u stanju krajnje bijede i ubrzano izumire. Smatram da bi ovo trebalo da bude poznato u vašoj zemlji…”
Luigi Criscuolo, Njujork, 1. novembar 1923. godine
