Turbulentni politički događaji, razbijanje privida normalnosti i redefinisanje onog što je opoziciona politika, porodili su prvi konkretni institucionalni predlog za reformu izbornog modela sa te strane spektra.
Poslanici Demokratske partije socijalista uputili su u skupštinsku proceduru model koji bi značio radikalnu promjenu izbornog sistema, što bi u trenutnoj političkoj situaciji predstavljalo najdrastičniju promjenu načina na koji crnogorski građani biraju svoje predstavnike u najviši zakonodavni dom još od obnove nezavisnosti 2006.
9Prije nego što se detaljnije pozabavim samim predloženim modelom, treba naglasiti da svako demokratsko društvo bira izborni model ne samo na osnovu istorijskog iskustva, već i po principu onoga što je društveni cilj izbornog sistema. On uvijek predstavlja balans između stabilnosti i reprezentativnosti.
Sadašnji crnogorski model nije obezbjeđivao ni regionalnu, ni demografsku, kao ni suštinsku demokratsku reprezentativnost, a još manje je omogućavao uspostavljanje "veze" između birača i njihovih predstavnika u parlamentu. Međutim, potrebno je ukazati i na još jedan važan aspekt - ideologizaciju politike. Potrebu da Crnu Goru, političku zajednicu, može pomjeriti iz modela klijentelizma ka modelu u kojem politička opredjeljenja, odnosno ideje, postaju primarni determinanti političkog odlučivanja građana.
Uz sve mane otvorenih lista u ovom modelu, o čemu sam i ranije pisao, kao doprinos raspravi o izbornoj reformi kandidujem dvije teze.
Prva je modifikovanje otvorenih lista po uzoru na njemački model, u kojem bi se dio poslanika birao direktno u izbornim jedinicama, a dio sa otvorenih partijskih lista. Takav, takozvani kombinovani ili mješoviti izborni sistem omogućio bi uspostavljanje direktnije veze između birača i predstavnika, ali i zadržao ulogu partija, čime bi se podstakla ideologizacija politike.
Konkretno, u crnogorskom kontekstu to bi značilo da bi jedan dio poslanika bio biran po teritorijalnom principu - gdje bi građani direktno birali „svog“ predstavnika - dok bi drugi dio dolazio sa partijskih lista, čime bi se očuvala proporcionalnost političke volje na nivou države.
Takav model bi imao nekoliko ključnih posljedica.
Prvo, uspostavila bi se jasnija odgovornost poslanika prema biračima u konkretnim sredinama, što danas u velikoj mjeri izostaje. Drugo, smanjio bi se jaz između lokalnih zajednica i državnog nivoa odlučivanja, jer bi svaka izborna jedinica imala autentičnog predstavnika. Treće, zadržavanjem proporcionalnog dijela sistema spriječila bi se potpuna fragmentacija političke scene i očuvala stabilnost, što je posebno važno u crnogorskom političkom ambijentu.
Zabrana predizbornih koalicija bila bi efikasan korak ka uspostavljanju političke odgovornosti
Poznato je da se stabilne demokratije zasnivaju na partijskim sistemima - to je jedan od temelja političke teorije o kojem se ne polemiše.
Međutim, ono što je najznačajnija razlika u odnosu na sve dosadašnje modele, uključujući i ovaj koji je nedavno predložen, jeste uvođenje više izbornih jedinica. To bi značilo da se Crna Gora podijeli — bilo po postojećim administrativnim granicama, bilo po opštinama ili po širim geografskim cjelinama. Takođe, otvoreno je pitanje da li broj jedinica treba da odgovara broju poslanika ili da bude manji i funkcionalniji.
Ovo je ključni preduslov za uspostavljanje stvarne geografske i demografske reprezentativnosti. Danas imamo situaciju da brojne opštine u Crnoj Gori nemaju nijednog autentičnog predstavnika u parlamentu. Upravo su ove „finese“ one koje bi mogle značajno unaprijediti kvalitet crnogorske demokratije.
Druga teza koju kandidujem jeste zabrana predizbornih koalicija. Dosadašnja praksa pokazala je da se ovaj mehanizam zloupotrebljava kako bi se različite političke grupacije, kroz sitnu izbornu matematiku, domogle budžetskih i skupštinskih pozicija. To na ozbiljan način kompromituje demokratski proces, pa danas u parlamentu imamo predstavnike partija i grupacija čija realna podrška u javnosti praktično ne postoji.
Zabrana predizbornih koalicija bila bi efikasan korak ka uspostavljanju političke odgovornosti.
Ipak, nijedna promjena izbornog modela ne može biti dovoljna ako se ne riješi suštinski problem - uticaj nelegalnih finansijskih tokova, prije svega iz inostranstva, na izborni proces. To je pitanje na koje političke elite, a naročito opozicija, moraju ponuditi jasan odgovor. Bez toga, svaki izborni model biće kompromitovan - i već jeste.
I koliko god da je važno i poželjno voditi raspravu o izbornim reformama, ne smijemo dozvoliti da nas to defokusira od onoga što je suština - aktuelne političke krize koja podriva temelje države i dovodi u pitanje evropski put Crne Gore.
