Crna Gora je daleko od standarda Evropske unije (EU) u oblasti kvaliteta vazduha, ocijenili su iz nevladine organizacije Green Home i poručili da donošenje strateških dokumenata ima smisla samo ako ih prati realizacija konkretnih aktivnosti u praksi.
Iz Green home su kazali da se građani brojnih crnogorskih gradova, naročito tokom zime, suočavaju sa visokim koncentracijama zagađujućih materija, dok zagađenje vazduha ostaje jedan od ključnih ekoloških i zdravstvenih problema, iako su prethodnih godina sprovedene određene mjere za unapređenje kvaliteta vazduha.
Kako su istakli, glavni izvori zagađenja u Crnoj Gori su opšte poznati.
"U Pljevljima glavni izvor zagađenja vazduha su termoenergetski sektor i rudarstvo, dok su u drugim gradovima širom zemlje problem individualna ložišta, posebno ona koja koriste ugalj i drvo kao energent, neefikasni sistemi grijanja, čak i spaljivanje otpada u domaćinstvima", kazali su iz te nevladine organizacije (NVO).
Kako su dodali, saobraćaj takođe doprinosi zagađenju vazduha zbog velikog udjela starih vozila na putevima u Crnoj Gori.
Iz Green home su ukazali na podatke iz Strategije upravljanja kvalitetom vazduha Crne Gore za period 2026-2029 i procjenu da je zagađenje vazduha povezano sa oko 182 preuranjene smrti na 100 hiljada stanovnika u Crnoj Gori.
"Dok je prosjek EU za 2022. godinu iznosio 78 na 100 hiljada stanovnika što ukazuje na ozbiljno opterećenje zdravlja stanovništva zagađenjem vazduha", kaže se u saopštenju.
Ističe se da standardi EU dozvoljavaju prekoračenja dnevne granične vrijednosti PM10 čestica od 50µg/m³ najviše 35 dana tokom godine.
"U Crnoj Gori, u toku 2024. ta vrijednost je prekoračena 102 dana u Bijelom Polju, 95 dana u Pljevljima i 60 dana u Podgorici", navodi se u saopštenju.
Iz Green home su pojasnili da to znači da je u 2024. godini broj dana sa prekoračenjem dnevne granične vrijednosti PM10 bio gotovo tri puta veći od dozvoljenog u Bijelom Polju, više nego dva i po puta veći u Pljevljima i oko 70 odsto iznad dozvoljenog u Podgorici.
"Iz ovoga je jasno da postojeće mjere nisu dovoljne da obezbijede poštovanje važećih standarda kvaliteta vazduha te da se stanovništvo ovih gradova tokom velikog dijela godine suočava sa koncentracijama zagađujućih materija iznad dozvoljenih vrijednosti", istakli su oni.
Iz te NVO su podsjetili i da nova Direktiva (EU) 2024/2881 te standarde dodatno pooštrava, jer propisuje dnevnu graničnu vrijednost PM10 od 45 µg/m³, koja se ne smije prekoračiti više od 18 dana u kalendarskoj godini, počev od 2030. godine.
Kako su dodali, Crna Gora je nedavno usvojila Strategiju upravljanja kvalitetom vazduha na koju se dugo čekalo, što je obaveza koju je Crna Gora preuzela kroz Zelenu agendu za Zapadni Balkan, ali i Poglavlje 27.
"Međutim, donošenje strateških dokumenata ima smisla samo ako ih prati realizacija konkretnih aktivnosti u praksi, što u Crnoj Gori često nije slučaj", naglasili su iz Green home.
Kako su kazali, u praksi, rast cijena peleta i problem sa nabavkom podstiču domaćinstva u Pljevljima da se ponovo okrenu uglju kao jeftinijem energentu, što je korak unazad, a što otvara pitanje efikasnosti sprovedenih mjera za prelazak na ekološki prihvatljivije načine grijanja.
"Poseban problem predstavlja izostanak planova kvaliteta vazduha za Sjevernu, Centralnu i Primorsku zonu, koji bi trebalo da definišu konkretne mjere po zonama. Oni su predviđeni Strategijom i obaveza su koja proizilazi iz Direktive ali još nisu izrađeni", upozorili su oni.
Naglašavaju da planovi moraju odgovoriti na konkretne lokalne probleme u navedenim zonama, prepoznati dominantne izvore emisija i definisati mjere koje će dovesti do smanjenja zagađenja.
"Bez jasnih rokova, odgovornih institucija, finansiranja i pokazatelja uspješnosti nije moguće ni pouzdano pratiti realizaciju ovih obaveza", poručili su iz ove NVO.
Kako su podsjetili, Crna Gora ima uspostavljen sistem monitoringa kvaliteta vazduha sa automatskim mjernim stanicama.
"Podaci kontinuiranog mjerenja zagađujućih materija omogućavaju državi i lokalnim samoupravama da prepoznaju problematične periode i područja i da budu osnova za pravovremeno reagovanje a ne samo informisanje građana uz preporuku da ne izlaze iz domaćinstava i ne borave na otvorenom zbog visokih koncentracija zagađujućih materija", kazali su iz Green home.
U toj organizaciji smatraju da su Crnoj Gori potrebna značajna ulaganja u energetsku efikasnost u domaćinstvima, dostupnije i čistije načine grijanja za domaćinstva, bolji javni prevoz, kontrolu industrijskih emisija i dosljedno sankcionisanje nepropisnog spaljivanja otpada.
"Posebnu ulogu u ovom procesu imaju lokalne samouprave koje poznaju zagađenja na svojoj teritoriji i trebaju da budu uključene u sprovođenje jednog dijela mjera", ocijenili su iz Green home.
Sa druge strane, kako smatraju, država mora da osigura koordinaciju, finansijske mehanizme kao i nadzor nad realizacijom preuzetih obaveza.
"Obaveze koje je država preuzela kroz Zelenu agendu za Zapadni Balkan i proces pristupanja Evropskoj uniji ne mogu se posmatrati kao ispunjene ako su samo usvojena strateška dokumenta već kroz smanjenje emisija zagađujućih materija i značajno poboljšanje kvaliteta vazduha", zaključuje se u saopštenju Green home.
