Podaci o makroekonomskim kretanjima za drugi kvartal i prvih šest mjeseci tekuće godine, koje je objavilo Ministarstvo finansija, pružaju sliku ekonomskog rasta na papiru, ali istovremeno otvaraju prostor za duboku i ozbiljnu ekonomsku kritiku.
Dok se zvanična saopštenja primarno fokusiraju na stopu rasta BDP-a od 3,8 odsto, rast budžetskih prihoda i istorijski najnižu registrovanu stopu nezaposlenosti, detaljna analiza strukture ovih pokazatelja ukazuje na izrazitu ranjivost domaće ekonomije, pad realne kupovne moći građana, te zabrinjavajuće trendove u sferi investicija i javnih rashoda.
Realni pad životnog standarda
Iako Ministarstvo finansija naglašava da je prosječna neto zarada u junu dostigla 1.030 eura uz nominalni rast od 2,2 odsto, a prosječna penzija 561,97 eura uz rast od 2,5 odsto, upoređivanje ovih podataka sa inflacijom otkriva sumornu realnost. Zvanična prosječna inflacija u prvih sedam mjeseci iznosila je 3,4 odsto, dok je godišnja stopa u julu dostigla 3,8 odsto. To nedvosmisleno pokazuje da je kupovna moć direktno opala – realne zarade su zabilježile pad od približno 1,2 odsto, dok su penzije realno manje za oko 0,9 odsto, što znači da građani za svoja primanja danas mogu kupiti manje roba i usluga nego u istom periodu prethodne godine.
Struktura potrošačke korpe u Crnoj Gori i visoko učešće troškova hrane u mjesečnim izdacima čine crnogorska domaćinstva izuzetno osjetljivim na inflatorne udare. Zvanični podaci o prosječnoj inflaciji često prikrivaju stvarni pritisak koji građani osjećaju u svakodnevnoj kupovini. Najveći doprinos rastu cijena imale su kategorije prevoza, hrane i bezalkoholnih pića, pri čemu su cijene hrane u julu dostigle najviši nivo u posljednje tri i po godine, ostvarujući natprosječan skok u odnosu na opšti indeks i zadajući direktan udar na kućne budžete.
Dok prosječno domaćinstvo u razvijenim zemljama Evropske unije na hranu i bezalkoholna pića troši između 12% i 15% svog mjesečnog budžeta, u Crnoj Gori taj udio u potrošačkoj korpi iznosi oko 40% do 45%, dok kod najranjivijih kategorija (penzioneri, primaoci socijalne pomoći, radnici na minimalcu) prelazi i 60%. Zbog toga je efektivna stopa inflacije za većinu građana daleko veća od zvaničnog prosjeka.
Dodatno, Crna Gora uvozi preko 80% prehrambenih proizvoda koje troši. Svaki skok cijena goriva na međunarodnom tržištu, transportnih troškova ili nabavnih cijena kod regionalnih i evropskih dobavljača direktno se i bez odlaganja prelijeva na maloprodajne cijene u Crnoj Gori. Kumulativni rast cijena hrane primorao je domaćinstva na promjenu strukture ishrane i supstituciju kvalitetnih namirnica jeftinijim alternativama, kupovinu na akcijama i odricanje od izdataka za obrazovanje, rekreaciju i održavanje domaćinstva-
Evropske cijene i regionalne plate
Uporedna analiza cijena osnovnih životnih namirnica i trgovačkih marži ukazuje na to da se u Crnoj Gori formirao specifičan tržišni paradoks: dok je ukupan nivo cijena i usluga u državi na oko 66% prosjeka Evropske unije, cijene hrane i bezalkoholnih pića uveliko dostižu 80–85% prosjeka EU, a za pojedine kategorije (uvozni brendirani proizvodi, konditorski artikli, hemija i mliječni proizvodi) i premašuju evropske prosjeke. U poređenju sa regionom, Sjeverna Makedonija i Bosna i Hercegovina bilježe niže cijene osnovnih namirnica za 10% do 20%, dok Srbija nudi znatno širu ponudu domaćih brendova. U Hrvatskoj, uprkos višim opštim cijenama, prisustvo velikih evropskih diskontnih lanaca omogućava niže akcijske cijene nego u Crnoj Gori.
Ključni razlog za ovako visoke cijene leži u visini trgovačkih marži. Dok prosječna bruto trgovačka marža u zemljama EU iznosi između 12% i 18% (u diskontnim lancima i ispod 10%), a u zemljama regiona poput Srbije, BiH i Sjeverne Makedonije između 18% i 25%, u Crnoj Gori se prosječna marža kreće od 20% do 35%, pri čemu na pojedinim artiklima prelazi i 40%. Tržište maloprodaje u Crnoj Gori je visoko koncentrisano i njime dominira tek nekoliko lanaca, bez prisustva globalnih mega-diskontnih lanaca (poput Lidla ). Dodatno, uvozni lanci hrane su opterećeni posrednicima gdje svaki učesnik ugrađuje sopstvenu maržu, dok trgovci visoke cjenovne raspone pravdaju malim tržištem i potrebom za akumulacijom profita tokom kratke ljetnje sezone.
Dok u EU domaćinstvo izdvaja tek jednu osminu dohotka na hranu, u Crnoj Gori četvoročlano domaćinstvo troši između 400 € i 500 € samo na prehrambene namirnice od prosječne plate od 1.030 € (odnosno medijalne od 750–800 €), što znači da preko 40% do 60% ukupnih prihoda ode na preživljavanje.
Struktura BDP-a.
Predstavljeni rast BDP-a od 3,8 odsto u drugom kvartalu primarno je generisan privatnom potrošnjom (2,5 odsto) i turizmom, što potvrđuje da se crnogorska ekonomija i dalje oslanja na potrošački i uslužni model, umjesto na stvaranje nove vrijednosti kroz proizvodnju. Uvoz robe u prvoj polovini godine dostigao je enormnih 2,18 milijardi eura uz rast od 3,4 odsto, čime se spoljnotgovinski deficit dodatno produbljuje, a novac iz domaćih tokova u velikoj mjeri ,,odlazi" u inostranstvo.
Posebno zabrinjavajući podatak u izvještaju Ministarstva finansija jeste pad neto priliva stranih direktnih investicija (SDI) od 7,6 odsto, koji je iznosio 217,4 miliona eura. Pad priliva stranog kapitala u momentu kada se javno promoviše visoka stopa ekonomskog rasta predstavlja ozbiljan signal da strani investitori prepoznaju sistemske nedostatke, poslovne barijere i fiskalnu nestabilnost, što dugoročno ugrožava razvojne potencijale zemlje.
Budžetski paradoks
Na fiskalnom planu, prihodi budžeta do juna ostvareni su u iznosu od 1,44 milijarde eura, što je za 114,3 miliona eura ili 8,6 odsto više nego u istom periodu prethodne godine. Međutim, ključni pokretač rasta prihoda jeste porez na dodatu vrijednost (PDV), koji je naplaćen u iznosu većem za 36,6 miliona eura. Ovaj rast prihoda primarno je posljedica ,,napumpanih" cijena i inflacije – država kroz veće maloprodajne cijene automatski ubira veći iznos poreza, čime direktno profitira na teret smanjene kupovne moći građana, umjesto da poveća učešće u subvencionisanju ili smanjenju opterećenja na osnovne namirnice.
S druge strane, budžetski izdaci iznosili su 1,55 milijardi eura i veći su za 8,3 odsto u odnosu na prethodnu godinu, što je u izvještaju opravdano rastom obaveza mandatornog karaktera, odnosno tekuće potrošnje i javne administracije. Istovremeno, ukupni izdaci su od plana za ovu godinu manji za 115,3 miliona eura ili 6,9 odsto, što ukazuje na već viđeni obrazac podbačaja u realizaciji kapitalnog budžeta. Novac se uskraćuje ključnim razvojnim, infrastrukturnim, zdravstvenim i obrazovnim projektima kako bi se održala tekuća budžetska potrošnja.
Kada je riječ o tržištu rada, zabilježena stopa nezaposlenosti od 7,62 odsto jeste statistički najniža do sada, ali ona u velikoj mjeri reflektuje administrativna brisanja sa evidencije Zavoda za zapošljavanje i sezonsko zapošljavanje u turizmu, dok izostaje masovnije otvaranje dugoročno održivih radnih mjesta u realnom sektoru.
Sistem fiskalne iluzije koji skriva pad standarda
Zvanični makroekonomski izvještaj Ministarstva finansija predstavlja primjer fiskalne iluzije i ekonomskog zavaravanja javnosti. Iza pompeznih naslova o rastu BDP-a od 3,8 odsto, rekordnim budžetskim prihodima i istorijski najnižoj nezaposlenosti, krije se sistemsko urušavanje životnog standarda i neodrživi ekonomski model.
Ključne poluge ove ekonomske politike svode se na sledeće poražavajuće činjenice.
Rast budžetskih prihoda od PDV-a nije rezultat jačanja privrede ili domaće proizvodnje, već direktna posljedica divljanja cijena i rekordnih trgovačkih marži. Država funkcioniše kao tihi partner uvoznog i trgovačkog lobija – što je hrana skuplja, to je državna kasa punija, dok se kupovna moć građana, penzionera i radnika realno smanjuje jer inflacija direktno obezvređuje njihove zarade.
Dok se tekuća budžetska potrošnja i glomazna javna administracija redovno i prekomjerno finansiraju, kapitalni budžet ozbiljno podbacuje. Država svjesno žrtvuje bolnice, škole, puteve i infrastrukturu kako bi kupovala socijalni i politički mir kroz tekuću potrošnju.
Pad stranih direktnih investicija od 7,6 odsto u momentu kada se promoviše navodni „ekonomski bum“ jasan je signal da ozbiljan kapital bježi od nestabilnog, nepredvidivog i opterećenog poslovnog ambijenta. Ekonomija koja uvozi preko dvije milijarde eura robe za pola godine, a nema sopstvenu proizvodnu bazu, izložena je svakom spoljnjem potresu i osuđena na dugoročnu zavisnost.
Serviranje statističkih procenata kao „ekonomskog uspjeha“ u trenutku kada prosječno domaćinstvo troši preko polovine svojih primanja samo da bi preživjelo i kupilo osnovne namirnice, predstavlja potpunu otuđenost kreatora ekonomske politike od realnosti. Bez hitnog, radikalnog zaokreta – koji podrazumijeva suzbijanje trgovačkih marži, automatizaciju i smanjenje akciznih i poreskih opterećenja na gorivo i hranu, te preusmjeravanje novca iz tekuće administracije u proizvodnju i kapitalne investicije – Crna Gora klizi u duboku strukturnu krizu u kojoj će od "najbrže rastuće ekonomije" ostati samo prazni novčanici njenih građana.
