Objavljujemo još jedno autentično istorijsko svjedočanstvo koje, u nizu već poznatih i objavljenih izvora, dodatno i nedvosmisleno potvrđuje istorijsku činjenicu da je Crnogorska crkva bila samostalna i autokefalna. Riječ je o zapisu italijanskog generala Manfreda Kanjija, nastalom krajem XIX vijeka, u vrijeme kada je Crna Gora postojala kao međunarodno priznata država sa jasno uređenim državnim, pravnim i crkvenim poretkom.
General Kanji je krajem 1897. godine, na poziv crnogorskog suverena knjaza Nikole I Petrovića-Njegoša, boravio u Crnoj Gori deset dana, tokom kojih se neposredno upoznao sa njenim političkim, vojnim, društvenim i vjerskim ustrojstvom. Na osnovu tog boravka, ali i službenih podataka koje je dobio od tadašnjih državnih i crkvenih vlasti Knjaževine Crne Gore, Kanji je 1899. godine u Italiji objavio knjigu Dieci giorni al Montenegro, dragocjeno svjedočanstvo jednog stranog visokog vojnog i državnog funkcionera o tadašnjoj Crnoj Gori. Tu knjigu je posvetio Jeleni Petrović, odnosno, kako navodi,"njenom kraljevskom visočastvu princezi od Napulja Jeleni Crnogorskoj".
Navedena knjiga je u Crnoj Gori, objavljena u prijevodu sa italijanskog originala na crnogorski jezik 2013. pod naslovom: Manfredo Kanji "Deset dana u Crnoj Gori" (prijevod sa italijanskog Vesna Andrejević), u izdanju CID-a iz Podgorice.
Pored ostaloga, u ovom djelu, putopisu ali i relevantnom svjedočanstvu, istorijskom izvoru memoarskog i drugog karaktera, italijanski general-potpukovnik Manfredo Kanji, (budući da je boravio u Crnoj Gori i bio u prilici da se lično, neposredno, upozna sa njenim državno-pravnim, političkim, društvenim, vojnim, ekonomskim, prosvjetnim, ali i vjerskim ustrojstvom i životom, te njenom geografijom, demografijom, običajima, istorijom itd..., a i posebno na osnovu službenih podataka koje je, zasigurno, dobio od državne administracije Knjaževine Crne Gore, kao i nadležnih crkvenih vlasti), svjedoči i o tome da je tada pravoslavna crkva i pravoslavna vjeroispovijest u Crnoj Gori, (odnosno, ondašnja Crnogorska crkva), bila posve autonomna, samostalna i nezavisna u pogledu svog unutrašnjeg ustrojstva i da ona ne zavisi ni od Carigrada i Petrograda, ni od Rima.
Genaral Kanji jasno prezentira da je Pravoslavna crkva u Crnoj Gori, (a to je suštinski bila tada pomjesna, autokefalna Crnogorska pravoslavna crkva, čiji je poglavar bio mitropolit Mitrofan Ban, a koja je imala pravni status državne crkve u Knjaževini Crnoj Gori), nezavisna, te sljedstveno tome, nikakvu kontrolu, supremaciju i subordinaciju nad njom nije ostvarivala bilo koja vanjska pomjesna crkva.
Kanji, dakle, svjedoči da su Crna Gora i Crnogorci imali svoju crkvu, odnosno, autonomno i nezavisno, unutar države Crne Gore, crkveno uređenje, izvan kanonsko-pravne jurisdikcije ili bez ikakve subordinacije Carigrada (Carigradske patrijaršije), te Petrograda (Ruske crkve), ali ni Rima (Vatikana-Pape).
General Kanji, u ovoj knjizi u odjeljku pod nazivom Vjeroispovijest (str. 24-25), a vezano za ondašnje stanje vjerskih odnosa i prilika u Crnoj Gori piše sljedeće: „Poput Grka, Crnogorci su pravoslavne vjere, ali autonomne i nezavisne u smislu crkvenog ustrojstva, što će reći da ona nije pod jurisdikcijom ni Rimskog pape, ni Carigradske patrijaršije, a ni pod Petrogradskim sinodom. Međutim, posvećenje arhimandrita, tj. mitropolita crnogorskog, najvišeg crkvenog velikodostojnika vrši se u Petrogradu pred Sinod ruske Pravoslavne crkve. I ostale vjeroispovijesti dopuštene su u Crnoj Gori. Vjerski praznici koji su nekada, prema pravoslavnom kalendaru, bili mnogobrojni i protezali se unedogled, u Crnoj Gori svedeni su zakonskim propisom Danila I i sadašnjeg knjaza Nikole na pravu mjeru.
Podjela prema različitim vjeroispovijestima:
Pravoslavni vjernici…………209,226;
Katolički vjernici…………….12,924;
Protestantski vjernici……….10;
Muslimanski vjernici………13,840;
Ukupno……………………236,000.
Ovo je broj koji odgovara ukupnom broju stanovnika“
U vrijeme kada je general Kanji bio u Crnoj Gori (1897) i dvije godine docnije (1899) napisao i objavio knjigu o njoj, u Knjaževini Crnoj Gori djelovala je autokefalna Crnogorska crkva, sa statusom državne crkve, jer je pravoslavlje tada u Crnoj Gori bilo državna vjera.
Ona je djelovala vjekovima prije toga kao nezavisna, autokefalna, samostalna crkva, kao i kasnije u doba Kraljevine Crne Gore od 1910, sve dok je postojala nezavisna i međunarodno priznata država - Kraljevina Crna Gora. Odnosno, sve do nasilnog uspostavljanja Srpske pravoslavne crkve 1920. u Kraljevini SHS, koja je u Crnu Goru došla na okupatorskim velikosrpskim bajonetima.
Nikakva crkva pod nazivom Srpska pravoslavna crkva nije tada, kao ni vjekovima ranije, uopšte postojala u Crnoj Gori, do jedino autokefalna Crnogorska pravoslavna crkva (Zetska mitropolija, Crnogorska mitropolija, Cetinjska mitropolija, Pravoslavna crkva u Crnoj Gori, Crnogorska crkva...), te je istorijski i pravno besmisleno govoriti da SPC u Crnoj Gori može imati viševjekovni istorijski kontinuitet i kontinuitet pravnog subjektiviteta. Naprotiv.
