Antifašistički narativ i partizanski pokret i dalje uživaju najveće povjerenje građana u Crnoj Gori. Percepcija četničkog pokreta je konfuzna jer manjinski segment relativizuje njegovu ulogu, a značajan broj ispitanika je neodlučan, što stvara prostor za revizionističke interpretacije - pokazuju rezultati istraživanja javnog mnjenja u Crnoj Gori o Drugom svjetskom ratu, koje je uradio Centar za monitoring i istraživanja, a u koje je Pobjeda imala uvid.
Rezultati su ukazali na potrebu za jasnom državnom strategijom memorijalne politike, preciznijim obrazovnim kurikulumima i aktivnijim informisanjem mladih, kako bi se očuvala istorijska istina i otpornost društva na revizionizam.
- Memorijalna politika je fragmentisana, sa sporadičnim obilježavanjem i nedostatkom jasnog državnog stava, što dodatno otežava očuvanje objektivnog istorijskog pamćenja. Ono što je možda ključno u ovome jeste da se, na osnovu podataka, može diskutovati o tome da obrazovni sistem ne prenosi dovoljno precizne informacije o razlikama između otpora, kolaboracije i međusobnih sukoba, što za posljedicu ima to da mladi budu najranjiviji na dezinformacije i mitove – navodi Luka Pavićević, istraživač iz CeMI-ja.
CeMI navodi da su u posljednje vrijeme pojačane javne rasprave o Drugom svjetskom ratu i ulozi različitih oružanih pokreta, posebno partizanskog i četničkog. Dio javnosti i političkih aktera u određenim momentima promoviše narative u kojima se pokušava predstaviti četnički pokret kao antifašistički ili bar kao ravnopravan partizanskom, što je suprotno većini istorijskih interpretacija, ali ima uticaj na percepciju i kolektivno pamćenje. Aktuelni slučaj sa spomenikom četničkom komandantu Pavlu Đurišiću kod Berana, kako se navodi u CeMI-jevoj analizi, dodatno ilustruje zašto su ovakva pitanja relevantna upravo sada.
- Podizanje spomenika izazvalo je burne reakcije i pravne postupke, te je naloženo njegovo uklanjanje kao nelegalno, što je primjer kako se ideološke rasprave o Drugom svjetskom ratu prelivaju u konkretne društvene konflikte i izazove u primjeni zakona. Ovaj događaj jasno pokazuje da simboli i memorijalizacija ratne prošlosti imaju direktan uticaj na društveni mir i povjerenje u institucije, kao i da se kroz njih reflektuju širi politički i identitetski trendovi u Crnoj Gori – navodi Pavićević u istraživanju.
Značajno poznavanje partizanskih bitaka
Prema CeMI-jevom istraživanju, građani pokazuju značajno poznavanje ključnih partizanskih bitaka. Prema podacima, često se navode - Sutjeska, Neretva, Kozara, oslobođenje gradova, druge operacije NOR-a. Ovo pokazuje, kako se navodi, da je partizanski narativ duboko ukorijenjen u kolektivnom sjećanju Crne Gore.
Na pitanje da li mogu navesti najmanje tri bitke u kojima su jugoslovenski partizani učestvovali u borbi protiv nacističkih i fašističkih snaga, 65 odsto ispitanika je odgovorilo da takvih bitaka svakako jeste bilo. Na pitanje ,,Da li znate da navedete najmanje tri bitke u kojima su jugoslovenski partizani učestvovali u ratu protiv njemačkih nacista i italijanskih fašista u Drugom svjetskom ratu“, velika većina građana ima čvrsto uvjerenje da su partizani bili aktivna i značajna sila otpora tokom Drugog svjetskog rata, što, kako se navodi, djelimično potvrđuje da je antifašistički narativ i dalje duboko prisutan u kolektivnom pamćenju Crne Gore.
- Ipak, kada se pogleda koliko njih zaista može navesti najmanje tri konkretne bitke, slika postaje drugačija. To uspijeva tek 15,6 odsto ispitanika, mada se među navedenim odgovorima i dalje najčešće javljaju Sutjeska, Neretva, Kozara i oslobođenje pojedinih gradova. Ovaj raskorak između uvjerenja da su bitke postojale i konkretnog znanja o njima sugeriše da je antifašizam i dalje važna referenca, ali da je stvarno poznavanje istorijskih događaja znatno slabije nego što bi se očekivalo – ukazao je Pavićević u istraživanja.
Posebno zabrinjava činjenica, kako ističe, da je 3,6 odsto ispitanika izjavilo da partizani nijesu učestvovali ni u jednoj bitki. Iako je riječ o relativno malom
procentu, on ipak ukazuje na prisustvo revizionističkih narativa u javnom prostoru, narativa koji u posljednjoj deceniji sve glasnije nastoje da potisnu ili relativizuju antifašističku ulogu partizanskog pokreta. Još alarmantniji je podatak da je 31,2 odsto ispitanika reklo da ne zna odgovor na ovo pitanje. S obzirom na to da se ove teme izučavaju u obrazovnom sistemu Crne Gore i da su dio osnovne istorijske pismenosti, kako se navodi u istraživanju, ovoliki procenat govori o ozbiljnom slabljenju institucionalnog i kulturnog prenosa znanja o Drugom svjetskom ratu.
Poznavanje četničkih bitaka – izuzetno nisko
Podaci iz CeMI-jevog istraživanja ukazuju na veoma slabo poznavanje uloge četničkog pokreta. Deset od hiljadu ispitanika navelo je tri ili više bitaka u kojima su četnici učestvovali protiv okupatora, 20 od hiljadu ispitanika navelo je bar jednu takvu bitku. Građani su navodili širok raspon lokacija, uključujući i one gdje četnici jesu učestvovali (npr. pojedini događaji u Srbiji u ranoj fazi rata), gdje jesu učestvovali, ali se nijesu borili protiv fašista, već protiv partizana ili u kontekstu kolaboracije, zatim učestvovali djelimično, uz mješoviti status, i uopšte nijesu učestvovali, iako ih ispitanici navode.
Primjeri koje ispitanici navode, iako nijesu stvarne „četničke bitke protiv fašista“, su Kozara, Sutjeska, Foča, Trebinje, Istočna Bosna, čak i Užička Republika koja je primarno partizanski fenomen. Ovi podaci ukazuju na visok stepen konfuzije i miješanje partizanske borbe sa četničkim pokretom. Podaci iz istraživanja jasno pokazuju da je poznavanje četničkih bitaka među građanima veoma ograničeno – navodi se u istraživanju.
Ukazuje se da je značajniji od same kvantitativne zastupljenosti odgovora njihov sadržaj. Ispitanici često navode događaje i lokacije koje u istorijskoj literaturi nijesu prepoznate kao četničke borbe protiv fašista, već kao ključne partizanske operacije ili kao prostori u kojima su četničke formacije djelovale u drugačijem kontekstu, uključujući kolaboraciju ili sukobe sa partizanima. Takva praksa ukazuje na visok stepen konfuzije i na miješanje dva suprotstavljena pokreta u kolektivnoj percepciji – navodi se i dodaje da ovakvi nalazi sugerišu da znanje o četničkom pokretu nije oblikovano kroz sistematsko učenje, već kroz fragmentarne informacije, porodična sjećanja, medijske narative i savremene političke interpretacije.
- Umjesto jasnog razumijevanja istorijskih uloga, u javnosti dominira neprecizna i često kontradiktorna slika, u kojoj se granice između antifašističkog otpora i kolaboracije brišu. Upravo zato se nisko poznavanje četničkih bitaka ne može posmatrati samo kao nedostatak znanja, već i kao pokazatelj šireg problema u prenošenju istorijskih činjenica u savremenom crnogorskom društvu – ističe se u istraživanju.
Narativi
CeMI navodi da se, na osnovu strukture odgovora i klasifikacija iz istraživanja, mogu izdvojiti četiri ključna narativa. Pojedini ispitanici zagovaraju izjednačavanje uloge dva pokreta. Ovaj narativ pokušava predstaviti četnike kao ravnopravnu komponentu antifašističkog pokreta, žrtve komunističke represije, borce za srpski nacionalni interes.
U dijelu javnosti postoji tendencija da se uloga četničkog pokreta, kako navodi CeMI, predstavi kao ravnopravna ulozi partizana, iako se istorijski zapisi ne uklapaju u takvu interpretaciju. Ovaj narativ nije organski izrastao iz crnogorske tradicije, već se uglavnom prenosi iz političkog i kulturnog okruženja Srbije, gdje su procesi rehabilitacije četničkih vođa i reinterpretacije istorije prisutni već godinama. Njegova snaga ne potiče iz istorijskih dokaza, već iz emocionalne identifikacije, osjećaja pripadnosti određenom nacionalnom narativu i potrebe da se istorija prilagodi savremenim političkim preferencijama. U crnogorskom kontekstu, on funkcioniše kao svojevrsni kontrapunkt antifašističkoj tradiciji, ali brojem nije dominantan, već dovoljno prisutan da utiče na percepciju dijela građana.
Istraživanje pokazuje da najstabilniji i najrasprostranjeniji narativ u crnogorskom društvu i dalje ostaje antifašizam. Partizanski pokret u kolektivnom pamćenju Crne Gore ima duboko ukorijenjen emotivni, istorijski i simbolički značaj. Građani, kako navodi CeMI, znatno lakše prepoznaju partizanske bitke i teritorije njihovog djelovanja, dok istovremeno pokazuju visok stepen rezervisanosti prema obilježavanju četničkog pokreta. Na primjer, na pitanje da li bi Crna Gora trebalo da zvanično obilježava i odaje počast četničkom pokretu, 71,6 odsto ispitanika je odgovorilo negativno, dok 12,2 odsto podržava ideju, a 16,1 odsto je neodlučno. Ove brojke potvrđuju dominantni antifašistički narativ, ali istovremeno ukazuju na postojanje manjeg, ali ipak značajnog segmenta populacije koji je otvoren prema glorifikaciji četničkog pokreta. Iako se radi o manjini, prisustvo 12,2 odsto pozitivnih odgovora i dodatnih 16,1 odsto neodlučnih predstavlja indikator koji zahtijeva pažnju – navodi CeMI.
Podaci pokazuju da pitanje o obilježavanju partizanskog pokreta pokazuje da je percepcija jasnija, ali ne apsolutno jedinstvena: 32,8 odsto ispitanika podržava zvanično obilježavanje, dok 48,6 odsto odbija i 18,6 odsto ne zna, što pokazuje da ni ovdje nije riječ o bezrezervnoj konsenzualnoj percepciji, iako je narativ antifašizma dominantan. Ovo ukazuje da, iako je antifašistički narativ duboko ukorijenjen, postoji prostor za nejasnoće i potencijalne revizionističke interpretacije, naročito među neodlučnim ili slabije informisanim segmentima populacije.
CeMI klasifikuje četiri kategorije četničkog učešća u bitkama: bitke u kojima jesu bili protiv fašista, bitke gdje nijesu bili protiv fašista (kolaboracija, borba protiv partizana), rani ustanak sa mješovitom ulogom, bitke gdje nijesu učestvovali, ili su bili na strani suprotnoj od partizana. Ispitanici često navode pogrešne bitke, što ukazuje da ovaj narativ nije zasnovan na činjenicama, već na prenosu mitova i medijskih interpretacija.
Pitanje rehabilitacije, navodi CeMI, direktno referiše na model Srbije, što ukazuje da dio javnog mnjenja prihvata narative iz regiona, politički akteri koriste istoriju za savremeno pozicioniranje, građani istorijske teme doživljavaju kroz prizmu današnje politike.
CeMI ukazuje da je najosjetljiviji i najuticajniji narativ onaj u kojem se istorija ne tretira kao naučna činjenica već kao sredstvo savremene političke borbe. U Crnoj Gori, gdje identitetske linije ostaju izražene, a javni prostor opterećen regionalnim uticajima, partizanskom i četničkom prošlošću često se manipuliše radi savremenih političkih ciljeva. Jedni koriste antifašizam kao dokaz kontinuiteta crnogorske državnosti, dok drugi uvode elemente regionalnog revizionizma kako bi oblikovali alternativni identitetski okvir bliži Srbiji. U tom procesu prošlost postaje politički resurs, što dodatno otežava objektivno razumijevanje Drugog svjetskog rata – navodi CeMI.
U istraživanju se izdvaja i pitanje koje se odnosi na djelovanje, odnosno percepciju, četničkih jedinica tokom Drugog svjetskog rata. U odnosu na rezultate iz ovog pitanja, podaci pokazuju složenu sliku javnog mišljenja. Većinski procenat ispitanika koji je dao konkretan odgovor (40,7 odsto – ratni zločinci i saradnici okupatora) potvrđuje da građani u Crnoj Gori generalno prepoznaju negativnu ulogu četničkog pokreta u ratu. Međutim, značajan dio ispitanika je odgovorio da su četnici bili antifašistički pokret (14,2 odsto) ili da su bili „i jedno i drugo“ (24,5 odsto), dok je 20,6 odsto izjavilo „ne znam“. Prema CeMI-ju, ovi podaci otkrivaju nekoliko ključnih problema.
- Prvo, postoje segmenti javnosti koji ili relativizuju ulogu četničkog pokreta, ili nijesu u stanju da jasno razlikuju kolaboraciju od otpora. Posebno je problematičan procenat od 24,5 odsto ispitanika koji kombinuje oba karaktera, to pokazuje kako neprecizno ili površno znanje omogućava da se istorija koristi za političku instrumentalizaciju. Takođe, visok broj neodlučnih (20,6 odsto) ukazuje na značajan prostor u kojem revizionistički i nacionalistički narativi mogu da se šire, naročito kroz medije, društvene mreže ili regionalne političke pritiske. U ovom kontekstu, čak i relativno mali procenat ispitanika koji podržava rehabilitaciju ili percepciju četnika kao antifašista može imati disproporcionalni uticaj na politički diskurs, naročito kada se takvi stavovi artikulišu kroz medije ili političke inicijative – navodi se u analizi.
Prema navodima CeMI-ja, savremeni odnos prema spomeničkom nasljeđu u Crnoj Gori pokazuje koliko je antifašizam ostao važan element javne kulture, ali i koliko su revizionistički narativi i uvozni identitetski obrasci počeli da izazivaju napetost u društvu. Uprkos povremenim političkim pokušajima da se relativizuje partizanski pokret ili da se četničkom pokretu pripiše ravnopravno mjesto u istoriji, većina građana dosljedno izražava povjerenje u antifašističku tradiciju kao pripadajući dio državnog identiteta. Upravo zbog toga obilježavanje partizanskih bitaka i njegovanje sjećanja na NOB doživljava se kao legitimno i opravdano, dok ideja podizanja spomenika četničkim komandantima nailazi na znatno snažniji otpor. Taj otpor nije nužno ideološki, već je zasnovan na percepciji da bi takvi spomenici unijeli dodatne podjele u društvo, posebno među mlađim generacijama koje već pokazuju nedostatak jasnog istorijskog razumijevanja – navodi se u istraživanju.
Neinformisanost mladih
Podaci istraživanja jasno pokazuju da postoji značajan nedostatak informisanosti mladih u Crnoj Gori o ulozi četničkog i partizanskog pokreta u Drugom svjetskom ratu. Na pitanje da li mladi imaju dovoljno znanja o ovim podjelama i njihovom značenju, samo 7,6 odsto ispitanika smatra da jesu dovoljno informisani, dok 76,1 odsto ističe da nijesu, a 16,4 odsto izbjegava odgovor ili ne zna.
- Ovaj rezultat je možda najalarmantniji u cijelom istraživanju jer pokazuje da mladi nijesu samo nedovoljno informisani, već i da se sama tema doživljava kao osjetljiva i kompleksna. U odsustvu jasnog i sistematskog obrazovanja, mladi teško razlikuju organizovani otpor od kolaboracije, partizanske operacije od četničkih ili lokalnih sukoba, što direktno doprinosi širenju konfuzije i mitova – dodaje se u dokumentu.
Memorijalna politika
Iako antifašistički narativ ostaje dominantan u Crnoj Gori, memorijalna politika je fragmentisana i nedosljedna – navodi CeMI. Nedostatak jasnog državnog stava o obilježavanju prošlosti omogućava da revizionistički narativi, regionalni uticaji i političke instrumentalizacije pronađu prostor za širenje. Primjeri poput nedavnog podizanja spomenika Pavlu Đurišiću pokazuju kako ovakva fragmentacija dovodi do simboličkih sukoba i polarizacije javnog prostora. Fragmentacija memorijalne politike ne ugrožava samo istorijsku reprezentaciju, već i obrazovni sistem, informisanost mladih te ukupnu društvenu koheziju i otpornost na revizionizam – ističe se u istraživanju.
Rezultati istraživanja pokazuju da formalni obrazovni sistem u Crnoj Gori nedovoljno prenosi precizne informacije o Drugom svjetskom ratu, posebno o ulozi četničkog i partizanskog pokreta. Niske brojke o poznavanju četničkih bitaka ukazuju na slabost u razumijevanju razlike između organizovanog otpora, kolaboracije, oportunističkih borbi i međusobnih sukoba. Odsustvo jasnih, sistematskih kurikuluma i materijala stvara prostor za konfuziju, širenje mitova i ranjivost mladih na revizionističke i politički obojene interpretacije istorije – ukazuje CeMI.
Preporuke
CeMI je dao i preporuke. Za kreatore javnih politika - usvojiti jasnu državnu strategiju memorijalne politike zasnovanu na antifašizmu i istorijskim činjenicama, te odbaciti prakse selektivnog istorijskog revizionizma. Za obrazovni sistem – jačati kurikulume iz savremene istorije, te razvijati udžbenike i materijale koji jasno i precizno objašnjavaju uloge četnika i partizana. Za civilni sektor - sprovoditi kampanje istorijske pismenosti, raditi sa mladima na razlikovanju istorijskih činjenica i narativa. Za medije - promovisati zasnovano i provjereno izvještavanje o osjetljivim istorijskim temama, suzbijati senzacionalizam i političke manipulacije.
- Istraživanje pokazuje da antifašistički narativ u Crnoj Gori i dalje dominira, posebno kroz prepoznavanje partizanskog pokreta i njegovog doprinosa Narodnooslobodilačkoj borbi. Istovremeno, postoje značajni segmenti javnosti koji relativizuju ulogu četničkog pokreta ili nijesu u stanju da jasno razlikuju otpor od kolaboracije, što otvara prostor za političku instrumentalizaciju i revizionizam. Fragmentacija memorijalne politike, slabija obrazovna pokrivenost i nedostatak sistematskog informisanja mladih dodatno pojačavaju ovu ranjivost. Mladi su posebno podložni dezinformacijama i mitovima, što ima dugoročne implikacije za društvenu koheziju, političku pismenost i oblikovanje kolektivnog identiteta – zaključuje CeMI u istraživanju.
Tabela 2: Četničke bitke koje navode ispitanici
· Broj ispitanika koji su naveli tačno 3 ili više bitaka - 10 ispitanika,
· Broj ispitanika koji su naveli makar jednu bitku - 20 ispitanika,
· Spisak svih pomenutih bitaka / lokacija
· Srbija
Cer, Kadinjača, Kraljevo (opsada), Ravna Gora, Loznica, Šabac, Užička operacija (Užička Republika), Krupanj, Jadar. Ustanak u zapadnoj Srbiji, Napad na Višegrad
· Bosna i Hercegovina
Istočna Bosna, Rogatica, Trebinje, Višegrad, Foča, Kozara, Sutjeska, Bosanska golgota
· Crna Gora
Piva, Mratinje
Grafik 2: Da li smatrate da se u Crnoj Gori treba izjednačiti status četničkog pokreta (pripadnici jedinica Draže Mihailovića, Milana Nedića i sličnih formacija) sa partizanskim pokretom koji je predvodio Josip Broz Tito?
Grafik 5: Da li se slažete da bi, po ugledu na Srbiju, trebalo sprovesti sudsku rehabilitaciju komandanta i pripadnika četničkog pokreta koji su u prošlosti osuđeni za izdaju ili saradnju sa okupatorom?
Grafik 7: Da li smatrate da država Crna Gora treba da dozvoli postavljanje spomenika četničkim vojnim komandantima iz Drugog svjetskog rata na svojoj teritoriji?
