Agencija za zaštitu životne sredine ove godine sprovešće kompletan monitoring životne sredine. Iako je riječ o kontinuiranoj aktivnosti od javnog interesa, tokom protekle decenije u tom realizovan je samo dvije godine. Najmanje podataka prikupljeno je 2021. i 2024. godine, kada je sproveden samo jedan, odnosno dva od obaveznih osam programa, uz obrazloženje da nije bilo dovoljno sredstava.
Monitoring je sistematsko mjerenje i ispitivanje parametara i ocjenjivanje indikatora stanja i zagađenja životne sredine. Taj proces pruža uvid u promjene kvaliteta i kvantiteta životne sredine, emisije zagađujućih materija i korišćenje prirodnih resursa.
Zakonom o zaštiti prirode regulisano je da monitoring obuhvata osam programa: kvalitet vazduha, alergeni polen, morski ekosistem, sadržaj opasnih materija u zemljištu, buku, biodiverzitet, nejonizujuće zračenje i radioaktivnost.
Prema Programu monitoringa koji je usvojila Vlada za tu namjenu je iz državnog budžeta obezbijeđeno 538.650 eura. Više od 60 odsto ukupnog budžeta (331.700 eura), opredijeljeno je za praćenje kvaliteta vazduha, što ukazuje da je to prioritetna oblast zaštite, po 60.000 eura za buku i radioaktivnost, po 30.000 eura za morski ekosistem i nejonizujuće zračenje, dok je za biodiverzitet izdvojeno 18.950 eura. Monitoring alergenog polena koštaće 8.000 eura.
Iznos koji je namijenjen za monitoring je najveći do sada. Poređenja radi, 2016. godine za ove namjene izdvojeno je 322.500 eura, dok je iznos varirao od minimalnih 242.737 eura u 2021. do 459.737 eura u 2022. godini.
Rezultati dobijeni realizacijom Programa monitoringa prvenstveno služe za izradu informacija o stanju životne sredine na nacionalnom nivou kao i četvorogodišnjeg izvještaja na bazi indikatora. Dobijeni podaci koriste se u definisanju preporuka i mjera koje treba sprovesti u cilju poboljšanja stanja.
Monitoring se realizuje u skladu sa EU smjernicama i standardima Evropske agencije za životnu sredinu (EEA). Podaci se dostavljaju i evropskim (EUROSTAT) i međunarodnim institucijama (UNSD). Tokom protekle decenije Crna Gora je EUROSTAT-u i UNSD -u slala nepotpune podatke o „zdravlju“ zemljišta, vode i vazduha.
Alergeni polen
Program monitoringa vazduha obuhvata mjerenje koncentracije polutanata (PM10 i PM2.5 čestica, sumpor-dioksida) na automatskim stanicama u Pljevljima, Bijelom Polju, Podgorici, Nikšiću, Baru i Kotoru, a realizuje ga Centar za ekotoksikološka ispitivanja (CETI). Mjere se koncentracije zagađujućih materija zbog zaštite zdravlja građana i zaštite vegetacije.
Uporedo s tim, Agencija prati koncentraciju polena 27 alergenih biljnih vrsta (lijeska, jova, čempresi/tise, brijest, topola, bukve, javor, vrba, jasen, breza, grab, platan, orah, hrast, borovi, maslina, živica, konoplja, trave, lipa, bokvica, kisjelica, koprive, štirovi, pelin, ambrozija) na tri lokacije: u Baru, Podgorici i Mojkovcu. Uzorkovanje se vrši kontinuirano pomoću specijalnih „klopki“, nakon čega se laboratorijski određuje broj polenovih zrna u kubnom metru vazduha. Na osnovu tih rezultata priprema se nedjeljni izvještaj koji pokazuje nivo rizika za pojavu simptoma alergijskih reakcija kod građana. Izrađuje se nedeljni izvještaj „semafor“ koji prikazuje koncentracije polenovih zrna u bojama: bijela (odsustvo polena), zelena (niska koncentracija), žuta (srednje visoka koncentracija), narandžasta (visoka koncentracija) i crvena (jako visoka koncentracija). Skala boja pokazuje i mogućnost za pojavu simptoma alergijskih reakcija kod ljudi i to od bijele boje (bez simptoma) do crvene (gotovo sve osobe sa bilo kojom osjetljivošću na aeroalergene razvit će simptome alergijske reakcije, a vrlo osjetljive osobe mogu imati vrlo izražene simptome alergijske reakcije).
Morski ekosistem
Primjenom evropskih protokola pratiće se pet ključnih segmenata morskog ekosistema. Prvi je eutrofikacija, odnosno „gušenje“ mora usljed viška hranljivih materija iz kanalizacije i poljoprivrede. Svakog mjeseca mjeriće se providnost i nivo kiseonika od Boke do Ulcinja. Drugi je kontrola kontaminenata (teških metala, nafte i pesticida) kroz analizu školjki dagnji i ribe barbuna. Treći segment posvećen je biodiverzitetu, s posebnim fokusom na ,,pluća mora“ – livade morske trave Posidonia oceanica, zajednice crvenog korala, a četvrti stranim vrstama jer prema najnovijim regionalnim ispitivanjima, svake dvije sedmice u Sredozemlju se evidentira jedna nova strana vrsta. Peti segment se odnosi na otpad u moru.
– Program praćenja morskog ekosistema će se 2026. godine finansirati kroz IPA program, iako je obaveza da to bude iz sredstava budžeta, na čemu treba težiti, te u narednom budžetu planirati finansijska sredstva – kazali su iz Agencije.
Biodiverzitet
Programom posmatranja biodiverziteta se utvrđuje stanje i trendovi ugroženosti vrsta od globalnog i nacionalnog značaja, zatim stanje izabranih tipova staništa, kao i davanje osnove za izradu jedinstvene metodologije za praćenje stanja biološkog diverziteta u Crnoj Gori. Obavezno se prati: stanje, analiziraju trendovi, rasprostranjenost, brojnost i veličine populacija za najznačajnije vrste biljaka, životinja i gljiva, od posebnog nacionalnog i globalnog interesa.
U plan terenskih istraživanja upisano je 13 lokacija: nacionalni parkovi Biogradska gora, Durmitor i Skadarsko jezero, potencijalni park prirode Vrmac, vode Nikšićkog polja, Rumija, donja Zeta, Rijeka Crnojevića, Rijeka Lim, Prokletije, Park prirode Komovi, selo Štitari (Cetinje), Savinska dubrava, zatim Velika ulcinjska plaža, Ada Bojana i područje Šaskog jezera.
Poseban segment programa odnosi se na invazivne strane vrste.
– Ministarstvo ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera je kroz projekat izradilo plan monitoringa za 2026. godinu za sedam invazivnih vrsta koje izazivaju zabrinutost u Crnoj Gori i Evropskoj uniji. Za tu namjenu predviđeno je oko 40.000 eura – navedeno je u programu.
Buka i zračenje
Buka će se mjeriti u 23 gradska centra pomoću savremene opreme koju je donirala Evropska komisija. Mjerenja se vrše u dva ciklusa po sedam dana, pokrivajući i zimski mir i ljetnji turistički špic.
Ispitivanje nejonizujućeg zračenja obuhvatiće 45 lokacija sa radio-komunikacionim predajnicima i 19 lokacija u blizini elektroenergetskih objekata (trafostanica i dalekovoda).
Sistematsko ispitivanje radionuklida vrši se u: vazduhu, zemljištu, rijekama, jezerima i moru, čvrstim i tečnim padavinama, građevinskom materijalu, vodi za piće, životnim namirnicama i stočnoj hrani. Osim toga, mjeri se i jačina apsorbovane doze γ zračenja u vazduhu, i ispitivanje nivoa izlaganja radonu u boravišnim prostorijama.
Nakon obavljenih mjerenja, vrši se proračun efektivne doze zračenja koju prosječan stanovnik primi tokom godine.
Nivo spoljašnjeg zračenja, sadržaja radionuklida u vazduhu i atmosferskim padavinama biće ispitivan u Podgorici, Baru, Pljevljima, Herceg Novom i Žabljaku, u vodi za piće – Vodovodi Podgorica, Bijelo Polje, Bar, Nikšić, u površinskim vodama – jezero i more – Skadarskog jezera prema državnoj granici, morska voda u Baru, Herceg Novom. Zatim u površinskim vodama – rijeke Piva, Tara, Zeta, Morača, Vežišnica, Ćehotina, Paleški potok, Gračanica, i u zemljištu – obradivo i neobradivo zemljište u sva tri regiona.
Predviđeno je ispitivanje sadržaja radionuklida u stočnoj hrani (livadska trava, sijeno, krmna smješa, hrana za kokoške, kukuruzno stočno brašno, hrana za svinje i prasiće), ljudskoj hrani u Podgorici (vrtići, đačke i studentske menze, primarni proizvođač), Nikšiću, Herceg Novom, Beranama, Pljevljima, Baru, Bijelom Polju, Ulcinju, te u građevinskom materijalu - direktno od najvećeg distributera.
Nivo izlaganja jonizujućem zračenju u boravišnim prostorijama sa javnim pristupom biće mjeren u Tuzima (četiri lokacije), Kolašinu (šest), Nikšiću (četiri). Preporuka je da se mjerenja vrše u školama i vrtićima, ukoliko je izvodljivo.
Preostala dva monitoringa - kontrolu kvaliteta vode za piće priprema i nadgleda organ državne uprave nadležan za poslove zdravlja, a kvalitet površinskih, podzemnih i voda za kupanje (rijeka, jezera i kupališta) zadužen je organ uprave nadležan za vode.
Svi godišnji izvještaji moraju biti dostavljeni Agenciji do 31. marta 2027. godine.
Pod lupom i zemljište u Botunu
U okviru programa monitoringa sadržaja opasnih i štetnih materija u zemljištu ispituje opasne neorganske materije (teški metali, fluor, bor i dr.) i toksična organska jedinjenja (pesticidi, PCB, dioksini i dr.) na 29 lokacija u 13 opština. Po lupom su Podgorica (zona uz Moraču, Ćemovsko polje, park „Kruševac“, deponija „Livade“), Pljevlja (vrtić „Eko-bajka“, Jalovište TE, Šule), Bijelo Polje (Zaton, pojas uz Lim), Tivat (dječje igralište i konvertorska stanica), Nikšić (dječje igralište), Žabljak (obala Crnog jezera), Herceg Novi (Sutorina) i Kotor (kamenolom Krivošije).
Ispitivanjem su obuhvaćena poljoprivredna zemljišta u Podgorici (pored trafostanice Tološi i saobraćajnice ka Cetinju), Beranama (kod industrijske zone i Trafostanice), Pljevljima (kod saobraćajnice za Đurđevića Taru - Vilići i trafostanice), Bijelom Polju (kod gradske deponije), Kolašinu (kod puta Mateševo - Kolašin), Nikšiću (kod puta ka Podgorici i trafostanice), Ulcinju (kod deponije i Ulcinjsko polje), na Žabljaku (kod saobraćajnice), u Zeti (Botun) i Plavu (okolina Plavskog jezera).
