Crnogorski institut za napredne inovacije, kroz inicijativu „AIRA“ za zdrav unutrašnji vazduh, sprovodi pilot projekat u pet škola i procjenjuje infrastrukturne uslove u svim obrazovnim ustanovama u Crnoj Gori kako bi razvili i instalirali uređaje za monitoring i prečišćavanje vazduha svih učionica. Projekat čija je pilot-faza planirana do avgusta 2027. godine, prema riječima Marine Mijušković iz Instituta za napredne inovacije, predviđa da prvi uređaji budu instalirani u školama u Pljevljima, a cilj je da do 2032. godine obuhvati sve ostale u zemlji.
“Sada sve škole u Crnoj Gori ispitujemo na osnovu njihove infrastrukturne spremnosti da prime takvu tehnologiju - počev od vrste grijanja koje koriste jer je velika razlika u tome imate li centralno grijanje ili sagorijevanje drveta i uglja u prostoriji u kojoj djeca borave... Takođe imamo situaciju sa električnom infrastrukturom za koju moramo biti sigurni da njihova mreža to može podržati. Cjelokupan pilot projekat sprovodimo u pet škola, a pored njih i provjeravamo sve škole u Crnoj Gori”, ukazala je Mijušković gostujući u emisiji „E uživo“ na Televiziji E.
Trude se, kako je kazala, da prikupe što više informacija jer nijesu isti uslovi za škole u Pljevljima gdje su znatno niže temperature, veća vlažnost, termoelektrana i određena sagorivjevanja i u centralnim i primorskim školama. Prvo, kako je kazala, rade procjenu, a onda sprovode edukacije profestora i učenika.
“Imamo tim koji pravi uređaj za monitoring i prečišćavanje i koji će na osnovu podataka i potrebi škole biti instaliran u svakoj učionici”, dodala je Mijušković.
Prve instalacije dogodine
U septembru iduće godine, prema njenim riječima, očekuju instalirane uređaje u svim školama u Pljevljima, a nakon toga će postepeno prelaziti na ostale gradove.
“Nadam se da će projekat biti finalizovan sa postavljanjem uređaja u svim školama u Crnoj Gori, zajedno sa prijedlogom zakona koji se usko tumači u odnosu na unutrašnji kvalitet vazduha, do 2032. Godine”, navela je ona.
Postoji korelacija između lošeg vazduha i uspjeha u školi
Postoji, kako je rekla, 13 studija i testiranja „Building enviroment“ koja su utvrdila korealciju između lošeg vazduha i rezultata u školi.
“Dosta je teško izolovati jedan faktor i navesti da je tok uzrok lošeg rezultata u školi, međutim u 13 studija je utvrđena korelacija da su djeca koja su boravila u prostorijama gdje je CO2 bio viši od 1.000 - standarda SZO, pokazala i nešto slabije rezultate na izvršavanju zadataka... Imamo dokaza i podataka koji ukazuju da na izvršavanje zadataka djece može uticati ako duže borave u toj prostoriji”, navela je Mijušković.
Oni, kako je saopštila, imaju biologe koji rade na provjeri svih podataka prikupljenih monitorima, ocjenuju i dolaze do odgovora kako CO2 utiče na kognitivnu sposobnost djece i koliko je bitno boravi li dijete u određenim učionicama 20 ili osam sati.
“Naš najveći prioritet je da utvrdimo stanje jer u Crnoj Gori nemamo dovoljno podataka koliko vazduh utiče na našu djecu. Po studijama u svijetu možemo zaključiti da imamo neku korelaicju i da smo samim tim u obavezi da sprovedemo testiranja”, navela je Mijušković.
Prihvatljivo do 1.000 vrijednosti
Na vazduh u unutrašnjosti, prema njenim riječima, djeluju mnogi faktori.
“Tu dolazimo do situacije kada u unutrašnjosti imamo veliki broj djece koja dišu i samim cim proizvode CO2, a velikom akumulacijom tog CO2 dolazi do prelaska standarda koji je propisala Svjetska zdravstvena organizacija (SZO) odnosno do 1.000 vrijednsti. Kad se on pređe potrebno je da se prostor izventeliše”, pojasnila je Mijušković.
No, kako je kazala, ako u spoljašnjem okruženju imamo određene zagađivače poput fabrika i gustog saobraćaja dolazimo do toga da krenemo da provjetrimo prostoriju ali da nas spolja sačekaju faktori koji odmažu situaciji.
Fali nam zakon
Ona je stava da svijet svemu tome ne posvećuje dovoljno pažnje.
“Ovo je jedno pitanje kojem se do sad, u većini zemalja, posvećuje samo kroz preporuke i smjernice SZO za zagađenje vazduha, ali ne i za unutrašnji vazduh”, napomenula je ona.
Crna Gora je, prema njenom stavu, ovdje pokazala stepen odgovornosti jer je ovog druga godina kada organizujemo događaj u Ujedinjenim nacijama (UN) na visokom nivou i uopšte govorimo o ovom problemu.
“Crna Gora je usvojila strategiju za upravljanje vazudha u junu 2026. ali nažalost još nemamo zakon ili pravni okvir koji bi postavio pravnu obligaciju na aktere koji bi bili dužni da obezbijede standarde kada možemo vazduh nazvati kvalitetnim”, dodala je Mijušković.
Za osam sati u prostoru koji ne narušava zdravlje
Cilj AIRA je, ističe ona, da pravo na zdrav unutrašnji vazduh dođe do tog nivoa da bude prepoznato kao osnovno ljudsko pravo.
“Odnosno da imate pravo da osam sati provedete u okolnostima koje neće narušavati vaše zdravlje”, dodala je Mijušković.
Naglasila je da je jednom studijom Instituta za za javno zdravlje (IJZCG) utvrđeno da imamo preko 200 prijevremenih smrti zbog lošeg kvaliteta vazduha.
“I pored podataka iz Sjedinjenih Američkih Država (SAD) imamo i dosta svojih koji ukazuju da vrijeme koje se provodi u lošem kvalitetu vazduha ima direktne posljedice sa smrću”, rekla je Mijušković.
U određenim data centrima, prema njenim riječima, postoji tehnologija koja zahtijeva preciznu temperaturu i vlažnost, pa čak i broj čestica na kojim određeni kompjuteri mogu da rade.
“U suprotnom svi ti sistemi neće raditi kako treba i može se desiti da cijela infrastruktura bude u trošku i da se utiče na cjelokupan kontinuitet rada data centra ako vazduh nije na dobrom nivou”, istakla je ona ocjenjujući da se mnogo više brine o tehnologiji nego o djeci koja su, kako je istakla, početni dio infrastrukture.
Francuska za ugled
Francuska, kaže ona, kao zemlja Evropske unije (EU) već u svom regulatornom sistemu već ima usvojenu inicijativu o ambijentalnom vazduhu i njegovom kvalitetu.
“To je negdje prvi korak gdje je ispred nas. Moram je pohvaliti kao incijatora prošlogodišnjeg UN događaja koji je Crnu Goru i moj tim upoznao sa značajem unutrašnjeg kvaliteta vazduha i sa značajem podizanja svijesti o tome”, dodala je Mijušković.
Francuska, kako je kazala, ima okvir koji se svodi na monitoring kvaliteta vazduha u obrazovnim ustanovama i možemo se ugledati da usvojimo neke preporuke koje bi nastavnici morali da znaju da bi reagovali kada određeni uređaji pokažu da kvalitet niije na najboljem mogućem nivou.
Izolovano testiranje faktora
Kaže da su na osnovu 13 studija različitih fakulteta, „Building enviromenta“ i eksperata sa kojim sarađuju, saznali štošta, pa i da u istraživanjima koja sprovode, njih tri, npr ne mogu testirati samo jedan dan da bi utvrdili stanje CO2
“Nego tokom cijele godine, u intervalima kada su djeca tu i kada nijesu tu”, navela je ona.
SZO je, ističe Mijušković, za hemijsko zagađenje vazduha utvrdila da se izolovano moraju testirati faktori.
“Što znači da morate imati senzore za CO2, pratiti ih u određenim uslovima, npr sedmodnevno da bi znali koliko je vremena potrebno da on izađe iz prostorije od 20 kvadrata koju su napustila djeca”, navela je Mijušković.
Radon je, dodaje ona, porebno mjeriti u kontinutetu u prizemlju.
“Jer on izvire iz zemlje, prolazi kroz pukotine i dolazi do učionice. To nije potrebno mjeriti duže od dva dana...”, istakla je Mijušković.
Tako i, kako je dodala, temperatura i vlažnost imaju svoja obilježja koja se moraju ispoštovati u mjerenju.
“A prvi korak je da se formira uređaj koji će pratiti tu bazu osnovnih faktora”, rekla je Mijušković.
Radionice sa mladima
Kroz AIRA su se, ističe ona, povezali sa najmlađima pa imaju radionice od prvog do devetog razreda.
“Do juna 2027. imaćemo 116 edukacija u svim školama... Povezali smo se i sa drugim nevladinim organizacijama koje rade sa djecom - npr „Malac genijalac“... Sa njima smo pričali o matematičkim zadacima sa vrijednosti koji opsuju unutrašnji kvalitet vazduha...”, navela je Mijušković.
Cilj je, dodaje ona, da povežu srednjoškolce i studente koji bi sjutra mogli da budu njihovi inžinjeri.
Imamo i fenomenalnu saradnju sa internacionalnim univerzitetima i smatramo da ne pravimo samo lokalnu zajednicu - istakla je Mijušković.
