Evropska unija, u strateškom sukobu sa Rusijom (preko marionetskog proksi režima u Beogradu), u Crnoj Gori primjenjuje taktičko ,,usisavanje“, odnosno uvlačenje tako velikom usisnom snagom i brzinom da beogradske proksi snage Rusije, koje rade na sprečavanju ulaska Crne Gore u EU, ne mogu da isprate taj tempo i tu brzinu. Da se izrazim aktuelnom fudbalskom terminologijom – meni ovo liči na De la Fuenteovu taktiku reprezentacije Španije, kojom je samljeo sve protivnike na proteklom Svjetskom prvenstvu. Utisak je da neprijateljske snage polako gube dah i da sada u sudijskoj nadoknadi očajnički pokušavaju da dugim loptama pronađu nekog od svojih napadača u šesnaestercu, ne bi li taj nekako proturio loptu do gola i donio produžetke. To je upravo bio onaj junski fijasko sa čarter letom za Tivat, kaže dr Ivan Videnović, profesor Univerziteta u Beogradu, za Pobjedu odgovarajući na naše pitanje.
Ofanziva na Crnu Goru iz Srbije ide iz najviših političkih, provladinih medija i kriminalnih krugova. Da li ti krugovi mogu izazvati nerede koji bi destabilizovali crnogorski put u EU?
Videnović: Ta ogromna brzina kojom EU vuče Crnu Goru ka ciljnoj ravnini kojoj se već vidi kraj i prolazak kroz cilj, utiče i na crnogorsko društvo, donosi jednu novu kohezionu energiju, koja ne dozvoljava ometanje i upliv uobičajenog remetilačkog repertoara okolne ustajale nacionalističke močvare. Da se poslužim još jednom metaforom, ovog puta iz moje struke – Bernulijevim efektom: kada imate dio fluida koji se kreće velikom brzinom u odnosu na ostatak koji miruje, u njemu se stvara potpritisak koji drži čestice fluida na okupu i ne dozvoljava rasipanje, a može u sebe da uvuče i bliske čestice okoline koja miruje.
Vjerujete li da će predsjednik parlamenta Andrija Mandić biti posvećen evropskoj agendi ili saradnju sa Beogradom prikriva vještim političkim manevrima?
Videnović: Mislim da je Mandić dobro razumio da od ovog radikalskog Beograda nema više puno čemu da se nada. Nakon poraza Viktora Orbana i temeljne demontaže njegovog korupcionaškog režima koju sprovodi Peter Mađar, sve izvjesnijeg i sve bližeg strateškog poraza Rusije u Ukrajini, i već dugog izostanka bilo kakvih bilateralnih kontakata iole značajnijih evropskih državnika sa Vučićem, Beograd ostaje samo ogoljena nacionalsocijalistička diktatura koja, suočena sa očiglednim gubitkom većinske podrške u biračkom tijelu, sve češće i sve brutalnije poseže za instrumentima represije prema političkim protivnicima. Dodik se okrenuo Vašingtonu i nestao sa beogradskih radara. ,,Srpski svet“, taj suštinski koncept jednog naroda, jedne vjere i jednog vođe, je iluzija razbijena u paramparčad. U takvoj situaciji, Mandić je shvatio da mu je puno bolje da se druži sa Martom Kos nego sa Anom Brnabić, patetičnim simbolom propasti jedne političke ideje koja se temelji samo na opskurnom, vještačkom i neuverljivom kultu ličnosti Aleksandra Vučića. Pošto voli da sebe opisuje kao predstavnika srpskog naroda u Crnoj Gori, iako je uvijek bio predstavnik samo radikalske političke ideje koja nema većinu ni u Srbiji ni u Crnoj Gori, Mandić je sada preuzeo ulogu lidera koji će srpsku zajednicu u Crnoj Gori uvesti u EU. To je onaj Bernulijev efekat uvlačenja čestica iz okolne močvare, ali neka ga, dobro je što je unutra.
Da li se Crna Gora otrgla od ,, srpskog sveta“ i može li sa sadašnjom vladom ući u EU s obzirom na to da je srpski kapital prisutan u medijskom, bankarskom, telekomunikacionom i energetskom sektoru?
Videnović: „Srpski svet“ u izvedbi Aleksandra Vučića je, dakle, na izdisaju. Ostala su samo primitivna palanačka orgijanja poput ove nedavne regate na Drini. Radikalska politika neće nestati, i tome u prilog govori vještačko disanje koje joj daje studentski pokret i pokušaj Mila Lompara da se ta ideja nekako rebrendira. Međutim, mi smo u nedavnim odlukama MUP-a Crne Gore, saopštenjima MVP Crne Gore i odlukama crnogorskog AEM-a vidjeli visok stepen rezistencije na uticaje Vučićevog posrnulog ,,srpskog sveta“, koji je kod njegovih ključnih protagonista proizveo nekontrolisanu histeriju zločinačkog govora mržnje. Svaki srpski interes, privatni, poslovni i državni, vezan je za EU, pa tako i ovi biznisi u Crnoj Gori. Ma kako to nekome čudno zvučalo, mislim da je sadašnja vlada Crne Gore taktički i tehnički dobro postavljena da obavi posao potpisivanja sporazuma o pristupanju EU. Ne treba zaboraviti da je u najboljem interesu dostizanja tog cilja da vam opozicija bude proevropska, a ne antievropska. Nakon toga ostaje još puno posla oko ratifikacije sporazuma u parlamentima zemalja članica EU i ako u međuvremenu dođe do promjene vlasti u Crnoj Gori, biće prilike za dokazivanje da Crna Gora zaslužuje to članstvo.
Vlast u Srbiji ubjeđuje građane da je za EU, ali praksa je drugačija: ne otvaraju se klasteri, vrijeđaju se evroposlanici, hapse i progone oni koji govore istinu o načinu Vučićevog vladanja poput advokata Čedomira Stojkovića, za vojnim analitičarem Aleksandrom Radićem je raspisana potjernica... Bliži li se kraj ovoj vlasti ili se represija pojačava da bi se potencijalnim incidentima spriječili izbori?
Videnović: Vlast u Srbiji ubjeđuje građane prije svega da je srpska, a ona je suštinski antisrpska. Cijela radikalska ideja hegemonije u „srpskom svetu“ je antisrpska. U Srbiji, ona uključuje asimilaciju manjinskih naroda kroz čitav niz javnih narativa i konkretnih mjera (poput npr. Studentskog nacionalnog izjašnjavanja radi ulaska na budžet) koji prenose poruku da je bolje da ćutiš i budeš Srbin. Kada to ne uspijeva, kao nad Albancima Preševske doline, onda se primjenjuje nacionalna segregacija u primjeni zakona, kojom je šest hiljada albanskih iseljenika ostalo bez prava glasa, iako i srpski i albanski iseljenici dolaze pod udar istog kontroverznog zakona o pasivizaciji adresa, kojim država zadržava pravo da ubira poreze na imovinu, a oduzima pravo ličnog identifikacionog dokumenta, a time i pravo glasa na izborima.
Vlast ubjeđuje građane da je za EU, a 14 godina vodi najsnažniju antievropsku kampanju, kojom je smanjila podršku građana članstvu u EU za čitavih 20 odsto, pri čemu je pravo čudo da je ta podrška ipak i dalje iznad natpolovične. Osnovni stubovi anti-EU propagande su slobodan upliv samofinansirajuće ruske propagande od 2008, klerikalizacija države kroz uticaj SPC na državne i javne poslove, i vlast SNS od 2012. godine. Rezultat je poražavajući – u ovom času se osam država EU protivi otvaranju Klastera 3 sa Srbijom, neke od njih čak i odlukama parlamenata koje obavezuju njihove vlade i teško će biti promijenjene. Sada, u susretu sa opadajućom podrškom građana, nastupa faza razobručene diktature kroz policijsku represiju, pritvore i sudske postupke za nepostojeća krivična djela, kao u slučajevima Čedomira Stojkovića, Aleksandra Radića i novosadske šestorke. Ipak, sve se ovo pomno posmatra u EU, nakon pada Orbana, Srbija je sljedeća neuralgična tačka, obruč oko Vučića se sve više steže, sa njim rukovanje više nije poželjno i razgovori se vode samo u multilateralnim prilikama.
Koje snage u Srbiji bi mogle da sruše režim – iako je društvo pobunjeno od pada nadstrešnice 1. novembra 2024. godine i dalje je prisutna konfuzija, nema jasnog plana šta je spoljna politika Srbije ako se obori režim?
Videnović: Tačno je, nema jasnog plana kako će se Srbija predstaviti svijetu prvog jutra nakon smjene vlasti. Ono što postoji je prilično sumorno. Postoji 40 godina star Memorandum SANU, koga je na njegov jubilej 2026. reciklirao studentski pokret. I postoje crvene linije o nepriznavanju nezavisnosti Kosova najveće proevropske opozicione stranke, koje suštinski zatvaraju vrata EU.
Dakle, nema nikakve najave temeljne promjene spoljne i regionalne politike Srbije, osim što bi vjerovatno bila nešto manje retorički agresivna od Vučićeve, posebno prema Crnoj Gori i BiH. Velika većina građana će vam reći da to nisu ključna pitanja u ovom trenutku i da je najvažnije da se smijeni užasni režim, a da su pitanja spoljne politike sekundarna i rješavaće se kasnije, u nekoj nedefinisanoj budućnosti i boljoj demokratskoj atmosferi. Međutim, u Srbiji su pitanja regionalne i spoljne politike par ekselans unutrašnjepolitička pitanja, jer definišu prioritete i način na koji ćemo komunicirati i među sobom i sa okolinom. Zamislite to ovako: imate užasni teokratski režim u Teheranu koji zlostavlja žene i veša mlade ljude o kranove. I vi sad hoćete da pomognete iranskoj opoziciji da smijeni taj režim, a oni vam kažu: režim nas teroriše, treba nam vaša pomoć, ali nema govora o tome da ćemo odustati od brisanja Izraela sa mape, od pomoći Hamasu i Hezbolahu i od našeg suverenog prava da obogaćujemo uranijum do stepena primene u nuklearnom oružju… (!?!) I šta vi onda radite? Pa kažete hvala, ali ne, hvala, jako nam je žao što vas strijeljaju i vješaju, to stvarno nije u redu. To je otprilike trenutni odnos EU i tih snaga u Srbiji koje bi mogle da sruše režim.
Antirežimske snage moraju da pronađu konsenzus oko minimuma elementarnih spoljnopolitičkih prioriteta, kako bi uopšte mogle da relevantno komuniciraju sa spoljnim svijetom. Ne moramo se složiti niti moramo insistirati na svim pitanjima u kojima se razilaze snage građanske liberalne demokratije i nacionalističkog etnocentrizma. Možemo ostaviti za tu buduću idilično demokratsku atmosferu pitanja Kosova, ratnih zločina i genocida, deklerikalizacije države i javnih politika, nemiješanja u unutrašnja uređenja susjednih zemalja, netransparentnih kineskih investicija, gašenja rudarstva ili njegovog prilagođavanja EU standardima. Ali minimum, apsolutni minimum oko koga mora postojati saglasnost čine dva pitanja: ubrzano ispunjavanje kriterijuma za članstvo u EU i isterivanje Rusije i metastaziranog ruskog uticaja iz Srbije. Bez ta dva elementarna uslova mi ne govorimo ni o kakvoj promeni u Srbiji. Mi onda nemamo ništa protiv temelja režima mula i Iranske revolucionarne garde, samo hoćemo da prestanu da nas vješaju o kranove.
