Članstvo Crne Gore u Evropskoj uniji može biti istorijski uspjeh, ali samo ako bude praćeno suštinskom demokratskom transformacijom, jačanjem institucija i vladavine prava. Geopolitička važnost Zapadnog Balkana ne smije postati zamjena za njegovu demokratizaciju, niti se stabilnost može graditi na strahu, koncentraciji moći i potiskivanju odgovornosti.
To su neke od ključnih poruka sa zvaničnog otvaranja sedmog izdanja regionalne konferencije PLENUM 2026 „Crna Gora na pragu Evropske unije: evropska budućnost Zapadnog Balkana između demokratije i geopolitike“, koja se održava od 8. do 10. novembra u Podgorici.
Konferenciju su otvorili ispred organizatora Daliborka Uljarević, izvršna direktorka Centra za građansko obrazovanje (CGO), Balša Božović, direktor Regionalne akademije za razvoj demokratije (ADD), Valida Repovac-Nikšić, prodekanica za naučnoistraživački rad Fakulteta političkih nauka Univerziteta u Sarajevu, i Samir Beharić, programski menadžer za istraživanja, javne politike i zagovaranje Evropskog fonda za Balkan (EFB).
EU ne smije biti nagrada političkim strukturama za vođenje pregovora na talasu oživljene politike proširenja
Uljarević je ocijenila da se ovogodišnji PLENUM održava u trenutku koji može predstavljati prekretnicu za Crnu Goru i Zapadni Balkan, ali je upozorila da približavanje članstvu ne znači automatski i suštinsku spremnost.
„Biti blizu Evropskoj uniji nije isto što i biti spreman da se u nju uđe. Evropske integracije moraju voditi promjeni načina upravljanja državom, funkcionisanja institucija i zaštite prava građana. EU ne smije biti nagrada političkim strukturama za vođenje pregovora na talasu oživljene politike proširenja, već potvrda da je društvo postalo demokratskije, institucije profesionalnije, a građani slobodniji i sigurniji“, poručila je Uljarević.
Upozorila je da geopolitička važnost Zapadnog Balkana ne može biti zamjena za njegovu demokratizaciju“, navodeći da je to prilika za region, ali i da nosi rizik relativizacije demokratskih kriterijuma i davanja prednosti političkoj stabilnosti u odnosu na vladavinu prava.
Istakla je i odgovornost domaćih institucija, podsjećajući da se reforme moraju sprovoditi zbog građanstva koje zaslužuju funkcionalne institucije, nezavisno pravosuđe i jednaku zaštitu prava. „Evropska unija ne može željeti demokratiju u našim državama više nego što su naše institucije spremne da je izgrade i zaštite“, kazala je.
Govoreći o izazovima Crne Gore, Uljarević je naglasila da se uspjeh evropskog puta neće mjeriti samo datumom pristupanja, već kvalitetom institucija i njihovom otpornošću na političke pritiske. Upozorila je i da se brzina reformi ne smije ostvarivati nauštrb njihovog kvaliteta, kao ni da se evropska budućnost regiona može graditi na selektivnom odnosu prema ratnoj prošlosti.
„Demokratska snaga države ne ogleda se u tome koliko vlast može da kontroliše društvo, već koliko su institucije sposobne da kontrolišu vlast. Nama je nasušno potrebna vladavina prava, a ne nečije pravo da vlada“, istakla je, uz ocjenu da stabilnost zasnovana na strahu, poslušnosti i koncentraciji moći nije održiva.
Naglasila je i da članstvo Crne Gore u EU može biti istorijski uspjeh.
„Ali istorijski promašaj bio bi da u Uniju uđemo, a da pritom ne promijenimo obrasce vladanja koji su nas decenijama udaljavali od njenih vrijednosti. Zato naš cilj ne smije biti samo članstvo u Evropskoj uniji, već Crna Gora u kojoj građanke i građani žive evropske vrijednosti i uživaju prava i standarde koje odavno zaslužuju“, zaključila je Uljarević.
Samo demokratska Srbija, koja poštuje suverenitet susjeda, može doprinijeti regionalnoj bezbjednosti
Balša Božović istakao je da se ovogodišnji PLENUM održava u izuzetno važnom političkom trenutku, nakon izbora u Bosni i Hercegovini, Srbiji i SAD, koji dodatno naglašavaju značaj tema o kojima će se razgovarati.
“U središtu ovog PLENUMA je ulazak Crne Gore u Evropsku uniju. To je od suštinskog značaja za samu Crnu Goru, ali i za ceo Zapadni Balkan. Članstvo Crne Gore pokazalo bi da je proširenje ponovo moguće. Zato ćemo razgovarati i o otvorenim pitanjima sa Hrvatskom. Njih treba riješavati paralelno sa zatvaranjem pregovaračkih poglavlja do kraja godine. Čekanje da se jedno završi da bi drugo počelo samo bi usporilo oba proces,”naglasio je Božović.
Osvrćući se na političke promjene u Srbiji i njihov mogući uticaj na stabilnost i evropsku perspektivu regiona, poručio je da „samo demokratska Srbija, koja poštuje suverenitet svojih susjeda, može trajno doprinijeti regionalnoj bezbjednosti i sopstvenoj evropskoj budućnosti po mjeri građana koji su glasali za promjenu“.
Ukazao je i na promjene u transatlantskim odnosima, ističući potrebu da Evropa preuzme veću odgovornost za sopstvenu odbranu i nastavi podršku Ukrajini u suočavanju sa ruskom agresijom, jer od evropske bezbjednosti zavisi i stabilnost Zapadnog Balkana.
„Mislim da je ovo vrijeme za politiku velikih ambicija i brže približavanje punopravnom članstvu u EU. Evropa se ujedinjuje, a mi ne smijemo da zaostanemo. Izuzetno su zanimljiva vremena ispred nas“, zaključio je Božović.
Repovac-Nikšić: Put evropskih integracija ne bi trebalo svoditi isključivo na formalno ispunjavanje kriterijuma
Prof. dr Valida Repovac-Nikšić izrazila je zadovoljstvo što je Fakultet političkih nauka Univerziteta u Sarajevu jedan od partnera regionalnog skupa, naglašavajući značaj saradnje i stvaranja prostora za otvoren, argumentovan, kritički i interdisciplinaran dijalog o ključnim političkim i društvenim izazovima Zapadnog Balkana.
Posebno se osvrnula na značaj mogućeg članstva Crne Gore u EU za čitav region, kao i na domete politike proširenja u odgovoru na aktuelne demokratske i bezbjednosne izazove.
„Napredak Crne Gore, potvrđen i najnovijim izvještajem Evropske komisije, može predstavljati važan podsticaj i ohrabrenje za cijeli region. Istovremeno, zabrinutost izaziva izostanak reformskog pomaka i gotovo potpuna blokada evropskog puta Bosne i Hercegovine“, navela je Repovac-Nikšić.
Govoreći o političkim procesima u Srbiji, ukazala je na ohrabrujući značaj građanske mobilizacije i političkih promjena koje mogu doprinijeti relaksiranju odnosa i jačanju regionalne stabilnosti.
„Put evropskih integracija ne bi trebalo svoditi isključivo na formalno ispunjavanje kriterijuma, već ga je potrebno razumjeti kao proces koji treba da pokrene suštinsku i dugoročnu društvenu transformaciju. Taj iskorak podrazumijeva izgradnju društava utemeljenih na povjerenju, solidarnosti, uvažavanju i jednakim mogućnostima, jačanje društvene kohezije i razvoj kulture dijaloga i saradnje“, ocijenila je Repovac-Nikšić.
Dodala je da takva transformacija zahtijeva kontinuirano suočavanje s prošlošću i rad na pomirenju.
„Evropska perspektiva Zapadnog Balkana može biti dugoročno održiva samo ukoliko, uz institucionalne reforme, doprinosi prevazilaženju društvenih i političkih podjela, jačanju demokratske kulture i stvaranju uslova za pravedniju, sigurniju i prosperitetniju budućnost svih građana regiona“, zaključila je Repovac Nikšić.
Beharić: Svjedočimo sve snažnijem talasu demokratskog otpora autoritarnim politikama
Samir Beharić je naglasio značaj političkih promjena i rastućeg građanskog angažmana, posebno među mladima.
„U različitim dijelovima svijeta svjedočimo sve snažnijem talasu demokratskog otpora autoritarnim politikama – od Mađarske, preko Srbije prošlog mjeseca, do SAD prošle sedmice. Ohrabruje i činjenica da ovaj talas prati visoka izlaznost glasača, posebno onih mladih, koji ne oblikuju političku stvarnost samo na ulicama, kroz proteste, već sve aktivnije i na biralištima, pa i na izbornim listama“, kazao je Beharić.
Istakao je i da su takvi trendovi važni za Zapadni Balkan. „Za naš region, koji stremi ka članstvu u EU, ovo su pozitivni trendovi jer mladi nisu samo budućnost naših demokratija - oni već sada predstavljaju jedan od njihovih ključnih stubova i pokretača političkih promjena“, naveo je Beharić.
U tom kontekstu, akcentovao je značaj PLENUM-a kao prostora za razmjenu ideja, povezivanje i zajedničko djelovanje onih koji dijele demokratske vrijednosti, posebno u vremenu kada njihova zaštita zahtijeva solidarnost i saradnju.
PLENUM je okupio oko 70 predstavnika institucija, akademske zajednice, civilnog društva i stručnjake iz Crne Gore, regiona Zapadnog Balkana i Evropske unije, otvarajući prostor za razmjenu različitih perspektiva o demokratskoj i evropskoj budućnosti regiona.
