Udruženje psihologa Crne Gore uputilo je javni apel povodom novog školskog kalendara za školsku 2026/27. godinu.
Iz Udruženja su kazali da su apel uputili jer osjećaju duboku profesionalnu, etičku i ljudsku dužnost,kao stručnjaci koji svakodnevno prate mentalni, emotivni i kognitivni razvoj djece, ali i kao roditelji koji prepoznaju tihi umor u očima svojih i tuđih mališana.
Iz tih razloga, u Udruženju smatraju da je ovakav raspored opterećenja u dubokom konfliktu sa neurobiologijom učenja i mentalnom higijenom.
“Dizajnirati školsku godinu kroz dva ekstremna, višemjesečna bloka kontinuiranog napora, isprekidana jednom predugom pauzom u januaru, predstavlja neočekivanu i neobičnu stručnu interpretaciju. Učenje nije proces linearne akumulacije informacija, a dječiji kognitivni aparat ima jasne biološke puteve i pravila”, kažu u Udruženju psihologa.
Zbog toga su, kažu, dužni da ukažu na realne razvojne rizike koje ovaj kalendar donosi učenicima u ključnim fazama odrastanja, uzimajući u obzir psihološke karakteristike savremenog djeteta, koje raste u novokomponovanom konceptu “moderne porodice”.
Mlađi školski uzrast: Kognitivno preopterećenje i slom bazične motivacije
Iz ugla razvojne psihologije, ukazuju, prelazak sa igre na formalno obrazovanje kod učenika nižih razreda zahtijeva postepeno i pažljivo vođenje. Njihove izvršne funkcije – pažnja, radna memorija i samoregulacija – još uvijek su u fazi intenzivnog razvoja, uspostavljanja neuroloških veza.
“Četiri mjeseca neprekidne nastave od septembra do januara, bez jesenjeg predaha, dovode do hroničnog kognitivnog preopterećenja i senzorne prezasićenosti. Umjesto razvoja unutrašnje motivacije i akademske radoznalosti, kod ove djece već u novembru provociramo emocionalnu disregulaciju, i otpor prema školi. U ovom uzrastu, odmor nije luksuz niti nagrada za rad, već osnovni biološki preduslov da bi se naučeno asimilovalo, integrisalo, održalo kao neurološka veza na kvalitetan način. Ali ne na ovako postavlken način koji neće dovesti do toga, već, plašimo se, regresije, gubljenja uspostavljenih tragova”, navode oni.
Srednji školski uzrast (adolescencija): Kumulativni stres i rizik od emotivnih poremećaja
Uzrast od petog do devetog razreda, kako kažu, donosi najveće hormonalne, fizičke i psihološke promjene u životu čovjeka. To je, pojašnjavaju, uzrast intenzivnog „preuređenja“ mozga, kognitivnog rasta, praćen dovršavanjem identiteta i prmjenjivim emocijama koje tinejdžeri često ni sami ne razumiju. Škola je za njih, ističu, primarni socijalni kontekst, u kojem se provjeravaju, dovršavaju, ali i izvor ogromnog pritiska koji se ovakvim odlukama postavlja u zonu “ko je izdržljiviji”.
“Kada razvojni sistem ostane bez periodičnih, kraćih ventila za opuštanje, stres postaje kumulativan – on se ne topi, već se taloži. Takođe, znanje potiskuje jedno drugu, dolazi do aktivniranja inhibicija znanja. Odsustvo predaha tokom ovako dugih blokova nastave ne rezultira boljim uspjehom, već gubitkom, potiranjem stečenog, zatrpavanjem tragova znanja, kidanja neuroloških veza, ali i naglim skokom internalizovanih problema (anksioznost, depresivna raspoloženja, povlačenje u sebe) i eksternalizovanih ponašanja (agresivnost i vršnjački konflikti). Škola ovim kalendarom prestaje da bude prostor sigurnosti i rasta, a postaje izvor hroničnog distresa”, objašnjavaju stručnjaci.
Srednjoškolci i maturanti: Sindrom izgaranja prije punoljetstva
U sljedećoj fazi adolescencije,kako ističu, učenici se suočavaju sa složenim kognitivnim zahtjevima, profesionalnom orijentacijom i visokim akademskim očekivanjima (eksterne mature, upisi na fakultete).
“Koncept drugog polugodišta koji traje od 1. februara do 16. juna bez ijednog stvarnog restarta je psihološki neodrživ i neizdrživ. Skoro pet mjeseci kontinuirane izloženosti ocjenjivanju i testovima, bez prostora za kognitivni odmor, direktno vodi u sindrom izgaranja (burnout), ali i već pomenutoj inhibiciji stečenog znanja, umijeća. Umjesto da kod mladih ljudi podržavamo razvoj otpornosti (rezilijentnosti), mi stvaramo generaciju koja u svijet odraslih ulazi sa hroničnim mentalnim umorom i narušenim mehanizmima suočavanja sa stresom”, pojašnjavaju psiholozi.
Razvojni paradoks "velikog januara" i realnost savremenog djeteta
Sa stanovišta psihologije učenja, dodaju, model „jednomjesečnog zimskog sna“ nakon četiri mjeseca iscrpljivanja je potpuno nefunkcionalan.
“Mjesec dana potpune pasivizacije usred zime, kada su spoljašnje aktivnosti svedene na minimum, ne donosi zdrav odmor. Naprotiv, kod većine djece podstiče razvoj nezdravih navika: ekscesivno vrijeme pred ekranima, poremećaj ritma spavanja i socijalnu izolaciju, što često rezultira apatijom, a ne akumulacijom energije”, kažu oni.
Uvođenje novokomponovanog koncepta “moderna porodica” koji je, upozoravaju, nejasan, ali i između redova definisan na način nepoznat psihološkoj, pedagoškoj nauci, teoriji i praksi ne odražava, kako tvrde, stvarnost osim ako to neće postati ona stvarnost koja verifikuje i odobrava ispravnim da savremeno dijete živi u digitalnom dobu, pa ga i uvodi u njega, kroz pogrešno izlaganje ogromnoj količini nepoželjnih, razvojno neadekvatnih stimulusa. Brine, kažu, tumačenje ranog učenja i postavljanje u ravan “brige” o đeci, koje se svodi na “čuvanje” umjesto njihov razvoj.
“Preduga pauza prekida kontinuitet radnih navika, do gubitka stečenog i dovodi do regresije u kognitivnoj inerciji. Povratak u klupe 1. februara, pod punim opterećenjem, za dječiji organizam predstavlja akutni adaptivni šok i izvor nove, duboke razvojne anksioznosti. Umjesto pravilno raspoređenih intervala rada i odmora koji prate prirodni bioritam čovjeka, djeci namećemo dva ekstremna perioda iscrpljivanja i jednu fazu potpune pasivizacije”, navode psiholozi u saopštenju.
Poziv na stručnu i ljudsku reviziju kalendara
Ovaj kalendar, tvrde iz Udruženja psihologa, šalje opasnu, hladnu poruku: da je administrativno-tehnička, da ne kažeu, turistička i populistička forma važnija od razvojnih potreba živog djeteta.
Udruženje psihologa Crne Gore apeluje na Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija, donosioce odluka, ali i na roditelje i nastavnike da ne podređuju dječiji razvoj budžetskim motivima.
“Dječiji nervni sistem ima svoje biološke okvire, pravila i zakonitosti. Pozivamo da pogledate realne, naučno dokazane efekte koje ovaj model ostavlja u učionicama: premorenu djetetovu psihu, pad imuniteta, česta obolijevanja i opštu demotivisanost, porodičnu dezorganizaciju, blokadu njenog funkcionisanja”, ističu oni.
Prema njihovim riječima, škola mora biti strukturisano, toplo i podsticajno okruženje koje poštuje mentalnu higijenu i promoviše dobrobit i blagostanje za dijete i učenika, a ne poligon za testiranje krajnjih granica dječije izdržljivosti.
“Ako slomimo dječiju volju, njihovo mentalno zdravlje i socio-emocionalni razvoj zarad administrativne, gotovo turističke, forme, nikakve ocjene, diplome „Luča“ i statistički procenti prolaznosti na kraju juna to neće moći da nadoknade. Nemamo pravo da budemo nijemi posmatrači dok se naša djeca lome pod teretom sistema koji je zaboravio na dijete – čovjeka”, navode oni.
Podsjećaju i na stav žana Pijažea, utemeljivača razvojne psihologije:
„Glavni cilj obrazovanja u školama trebalo bi da bude stvaranje ljudi koji su sposobni da čine nove stvari, a ne samo da ponavljaju ono što su druge generacije uradile – ljudi koji su kreativni, pronalazači i otkrivači.“
“A da bi stvarala takve ljude, škola im prvo mora dopustiti da dišu”, poručuju iz Udruženja psihologa Crne Gore.
