Predavanje „Poljska, Jugoslavija i Crna Gora – Odnosi u vrijeme hladnog rata“ poljskog istoričara i slaviste Mateuša Sokulskog održano je sinoć u Matici crnogorskoj.
Sokulski je predavanje ograničio na 20. vijek, na drugačije uslove međusobne saradnje, prije svega u uslovima komunističkog režima.
„U Jugoslaviji je taj sistem uspostavljen, cijela sovjetizacija po uzoru na Svjetski savez, je završena već početkom 1946. godine u martu, dok u Poljskoj Komunistički pokret nikad nije uživao neku naročitu podršku. Štaviše, u toku velikih čistki u Sovjetskom Savezu 1937. godine, komunistička partija Poljske je likvidirana, a djelovala je u ilegali. Jedini koji su preživjeli su oni koji su bili u zatvorima zbog antidržavne aktivnosti“, objasnio je Sokulski.
On se, između ostalog, osvrnuo na u poslijehitlerovsko vrijeme jedinu legitimnu vlast koja je bila u izbjeglištvu, s krajnjom adresom u Londonu, zatim falsifikovani referendum 1946, te izbore 1947, i druge procese nametanja vlasti koju u to vrijeme podržava jedva 20 procenata stanovništva.
Napomenuo je i da su jugoslovenski političari od samog početka gledali s visine na poljske komuniste, svjesni njihove slabe pozicije, a čak dolazi i do privremenih prekida odnosa između Jugoslavije i Poljske 1949. godine.
Kad su u pitanju odnosi s Crnom Gorom, Sokulski se osvrnuo na bitne ljude koji su vezivali dvije države kroz diplomatske odnose – otpravnika poslova Radomira Šaranovića čiji je sin danas slavni sposrtski komentator u Poljskoj, te ambasadora Arsa Milatovića za kojeg je rekao da u to vrijeme nije bio naročito talentovan za posao koji je radio.
Pomenuo je i Barski kongres o kome nema dovoljno podataka, a osvrnuo se i na ekonomska i kulturna prožimanja, s posebnim akcentom na popularnost filma Veljka Bulajića „Bitka na Neretvi“ i na recepciju Đilasovog djela u Poljskoj.
Posjetiocima se u uvodnom dijelu večeri obratio i predsjednik Matice crnogorske Ivan Jovović koji je istakao da u novijoj istoriji postoje intenzivne relacije između Poljske i Crne Gore.
„Do skoro bile su gotovo nepoznate istorijske relacije između ova dva naroda s obzirom da postoji egzaktna teorija koja govori da su preci Crnogoraca došli iz Poljske, tj. da potiču od polabskih Slovena, što zaključujemo na osnovu toponimije koja je prvi put publikovana u Crnoj Gori 90-ih godina prošlog vijeka, a koju je prezentovao široj i stručnoj javnosti dr Radosav Rotković. Koristeći se istraživanjima poljskih naučnika, utvrđeno je da postoji 865 istovjetnih toponima u Poljskoj i Crnoj Gori što je svakako reprezentativan uzorak za navedenu teoriju. I u crnogorskom jeziku sačuvane su određene sličnosti sa poljskim jezikom kao što je upotreba glasa, odnosno slova „ś“, što svjedoči o autentičnosti etnogeneze Crnogoraca“, rekao je Jovović.
Podsjetio je da u Poljskoj postoji grad Dukla što asocira na neizostavni pojam crnogorske državnosti i duhovnosti Duklju, tako da su se preci današnjih Crnogoraca sa tim pojmom susreli još u pradomovini.
“Večerašnji događaj pruža mogućnost za uspostavljanje određenih istorijskih paralela, pa je zanimljivo apostrofirati činjenicu da su u XI vijeku samo tri slovenska naroda imala kraljevinu, Poljska, Hrvatska i Duklja. Zanimljivo je da je upravo papa Grgur VII slovenskim kraljevima hrvatskom Dmitru Zvonimiru 1075. godine, Poljskom Boleslavu II Odvažnom 1076. godine i dukljanskom Mihailu 1077. godine, dodijelio kraljevske insignije, tj. krunu, žezlo, zastavu i mač, a što je u tadašnjem konceptu međunarodnih odnosa podrazumijevalo i priznanje međunarodnog suvereniteta države“, kazao je on.
Takođe, kako je dodao, ovo je prilika da i našu i poljski javnost upoznamo sa činjenicom da su dva od tri najznačajnija crnogorska istorijsko-književna spisa ili djela, „Ljetopis Popa Dukljanina“ i „Gorski Vijenac“ prevedeni na poljski jezik.
„Večeras bismo željeli da upoznamo prijatelje iz Poljske i sa našom trećom knjigom „Oktoih“ koja svjedoči da su Crnogorci veoma rano bili upoznati sa tehnikom štampe s obzirom da smo među četiri slovenska naroda koja imaju inkunabule tj. knjige štampane u XV vijeku. Misija Matice crnogorske je da istoriju crnogorskog naroda ne sagledavamo samo ili isključivo kroz ratnički diskurs, već i kroz spomenuti reprezentativni karakter srednjovjekovne crnogorske kulture i duhovnosti“, poručio je Jovović.
Predavanju je prisustvovao i zamjenik šefa misije Ambasade Republike Poljske u Crnoj Gori, Bartosz Marcinkowski.
