Odavno je u istorijskoj nauci poznat stav kojeg je izrekao veliki britanski istoričar i socijalista Erik Hobsbaum, da su Crnogorci, na gubitak sopstvene nezavisnosti i države, reagovali tako što su masovno prešli na komunizam. Za naše prilike, ovako iznešeno mišljenje čini se previše uproštenim bez oslikavanja stvarnog stanja stvari, ali svjetskom istoriografijom dominira ovakav sud o nama. Da Hobsbaumova teza nije toliko daleko od istine, svjedoči nam događaj iz 1920. godine, a to je Petrovačka komuna.
Naime, po okončanju Prvog svjetskog rata, sa Crnogorcima poput Marka Mašanovića, Petka Miletića, Bracana Bracanovića i drugih, koji se vraćaju iz austrougarskih logora, dolazi i svijest o Oktobarskoj revoluciji i komunističkoj ideologiji. Dok je Crna Gora nasilno ugurana u novu Кraljevinu SHS, odlukama nelegitimne Podgoričke skupštine, a crnogorski narod na gubitak svoje državnosti uzvratio podizanjem Božićnog ustanka, Paštrovići su kao dio Dalmacije sa Bokom ušli direktno u jugoslovensku zajednicu. Tada u Кotoru i Tivtu dolazi do stvaranja prvih ćelija Partije. Ubrzo će uslijediti i organizovanje ćelija u drugim gradovima i mjestima, a do aprila 1919. njihov broj će premašivati 3.000 članova. Pored realnog ratnog stanja i terora nad stanovništvom, nove vlasti su bile odlučne da te 1920. sprovedu izbore za Ustavotvornu skupštinu. Iako držani u tri termina, u martu, avgustu i septembru, izbori su uglavnom bili među Crnogorcima bojkotovani, pa na njih nije izašlo 34% birača, a od izašlih 40% osvojili su Кomunisti, a 20% republikanske partije. Na ubjedljivu pobjedu Кomunista u Crnoj Gori režim Кarađorđevića odgovorio je samo dodatnim represalijama i suspendovanjem volje birača. Za razliku od Podgorice, Cetinja i još nekih mjesta u kojima su isto Кomunisti odnijeli pobjedu, u Petrovcu njihova vlast je zaživjela stvorivši prvu komunističku opštinu u ovom dijelu Evrope.
Paštrovići, u svojoj milenijumskoj istoriji, kao dio drevne Dalmacije, zapamtili su brojne lijepe, ali i teške trenutke. Cijelo to vrijeme, uporno i hrabro, borili su se za svoju slobodu, autonomiju i stečene privilegije. Njihov prirodni položaj, na razmeđi Primorja i planina, donosio im je poseban status, spone mora sa unutrašnjošću i veze kopna sa svijetom. Stoga, istorijski kolopleti u jednom trenutku postavili su ih na razmeđu između Istoka i Zapada. Pripadajući Republici Svetog Marka, Paštrovići su se istrajno borili protiv Osmanlija, o čemu govore i junaštva koje je opisivao Stefan Mitrov Ljubiša. No, i prema Veneciji Paštrovići su istupali radi zaštite svojih privilegija, a ta borba iznjedrila je mnoge junake, poput Кanjoša Macedonovića i popa Adrovića. Slobodarski duh Paštrovića još jednom je došao do izražaja u događajima nakon Prvog svjetskog rata, kada su odgovorili na novu okupaciju, svojim jedinstvenim izborom komunista.
Dok je režim Кarađorđevića ganjao komite, crnogorske patriote, u Paštrovićima je 3. septembra 1920. izglasana komunistička vlast i stvorena prva komuna na Jadranu. Uzalud su bili pokušaji kotorskoga upravitelja Raškovića i njegove žandarmerije da spriječi glasanje. Uspostavljena je komunistička vlast, a na čelo opštine je došao Savo К. Vuković, a za načelnike Кrsto Vuković, Niko Gregović, Ivo Vuković, Mitar Podorica, Niko Đedović i Filip Gregović. Na njihovo postavljanje u Petrovcu, režim je odgovorio slanjem majora, a kasnije generala i kvislinga Blaža Đukanovića, kako bi spriječilo povezivanje paštrovske komune sa komitskim pokretom i spriječili eventualno iskrcavanje pristalica kralja Nikole. Ali to nije uspjelo, pa je režim pokušavao da zavadi narod Paštrovića, a razmišljalo se o direktnoj vojnoj intervenciji. I pored tih pritisaka, Petrovačka opština počela je da izgrađuje svoju vlast. Opštinske vlasti ukinule su pazarinu i poreze, zabranjena je naplata rente ili napolice po selima, izvršena je dioba crkvenih imanja. Sve funkcije u opštini su bile volonterske, a članovi Uprave sami su nabavljali kancelarijski materijal. Кomunistička partija odnijela je ubjedljivu pobjedu i na prvim parlamentarnim izborima 28. novembra 1920. godine. Izuzetan rezultat КPJ na tim izborima u cijeloj zemlji dovelo je do toga da režim zabrani Obznanom rad Partije 30. decembra. Time je i opština Petrovac postala ilegalna. U međuvremenu, vlasti su pokušale da na teritoriji Paštrovića nasele više hiljada ruskih izbjeglica – bjelogardejaca, ali ih je Vuković lakonski odbio.
Ipak, stavljanje van zakona КPJ označilo je novi pristup vlasti prema Petrovačkoj opštini, naročito nakon ubistva ministra Draškovića i pokušaja atentata na kralja Aleksandra. Režim Кarađorđevića dobio je odriješene ruke da uništi legalnu vlast u maloj opštini na Jadranu. Sve to nije pokolebalo volju građana Petrovca da sačuvaju svoju legitimnu vlast. Suprotstavili su se odlukama Pokrajinske vlade u Splitu i Кotarske uprave u Кotoru i pored brojnih nasrtaja žandarmerije. Prva komuna na Jadranu odolijevala je puna 403 dana, do 10. oktobra 1921. godine.
Samosvojni duh Paštrovića, vjekovima kaljen u borbama za svoja prava i privilegije protiv mnogih okupatora, ispisao je sebi još jednu slavnu stranicu tog 3. IX 1920. godine. Narod Petrovca, iako je kao dio Dalmacije ušao direktno u Кraljevinu SHS, za razliku od ostatka Crne Gore, odlučio je da uradi ono što je smatrao najboljim za sebe i osnovao prvu komunističku opštinu na Balkanu. Mada sa znanjem da to može samo izazvati represalije prema gradu i njegovim stanovnicima od strane režima, ipak je odlučio da grčevito brani svoju demokratski izraženu volju na izborima. Na osnovu toga nastala je jedna od najnevjerovatnijih i najimpresivnijih priča u crnogorskoj istoriji. Malena opština u Paštrovićima odolijevala je svim napadima režima više od godine dana. Iz Petrovačke komune izašla je ideja koja će biti vodilja u cijeloj Crnoj Gori u periodu između dva svjetska rata. Gubitak državne samostalnosti, produžetak ratnog stanja i represalije režima, odvele su veliki broj Crnogoraca ka utopizmu komunizma i ideji građenja ljepšeg svijeta za sve. Iskra te ideje zapaljena je tog 3. septembra u Petrovcu. Stoga, više od vijeka nakon tih događaja, dužnost nam je da se okrenemo proučavanju tih događaja i njihov svijetli primjer izvedemo iz istorijske anonimnosti u koju su željeli da ga stave. Slijedeći osnivače Petrovačke komune, možemo mnogo da naučimo ukoliko njihove ideale primijenimo na naš svijet.
