Najnoviji podaci o padu registrovane stope nezaposlenosti ispod 8%, sa kojima se pohvalio i sam premijer, zahtijevaju studioznu makroekonomsku analizu. Iako zvanični indikatori sugerišu stabilizaciju, realni i profesionalni analitički uvid pokazuje da ovaj trend nije primarno generisan strukturnim jačanjem realnog sektora.
Interpretacija brzog ekonomskog trijumfa predstavlja neodgovoran pristupupravljanja ljudskim kapitalom i javnim finansijama jer statistički parametri ne smiju služiti kao paravan za prikrivanje dubokih strukturnih i regionalnih disbalansa crnogorskog tržišta rada.
Pad broja nezaposlenih u pojedinim opštinama nije rezultat reindustrijalizacije ili investicionog razvoja, već direktna posljedica depopulacije i iseljavanja
Dok se zvanični narativi fokusiraju na kvantitativno smanjenje broja lica na evidenciji, prećutkuje se najveći fiskalni i makroekonomski rizik: masovna prikrivena nezaposlenost, kroz prekomjerno zapošljavanje u državnoj administraciji, lokalnim upravama i privrednim društvima u državnoj svojini, gdje je, prema procjenama, angažovano gotovo 80 hiljada radnika, kroz različite oblike zapošljavanja (stalni radni odnos, na određeno vrijeme, ugovori o djelu, privremeni i povremeni poslovi, konsultanski ugovori i sl), a što je za najmanje 25% više od potrebnog broja.
Prikrivena nezaposlenost, u teoriji, označava situaciju u kojoj su lica formalno zaposlena i primaju zaradu, ali ti radnici nemaju radne zadatke niti doprinose stvarnim ekonomskim rezultatima, već su tu samo formalno. Prekomjerno zapošljavanje u javnim službama doprinosi smanjenju efikasnosti i slabljenju servisnih usluga koje su ove službe dužne da pruže građanima i privredi.
Prekobrojnost, neefikasnost, nedostatak znanja i vještina i ogromno finansijsko opterećenje danas karakteriše našu administraciju, na što nam ukazuju i izvještaji evropskih partnera. Prekobrojnost u privrednim društvima smanjuje produktivnost, finansijsku održivost i konkurentnost, a zvanični izvještaji ovih društava jasno to potvrđuju, svakodnevno svjedočimo iskazanim gubicima i negativnim bilansima.
Ekspanzija neproduktivnog zapošljavanja u administraciji stvara iluziju visoke stope zaposlenosti, koja je plaćena visokom cijenom finansijske održivosti, visokom inflacijom i ogromnim zaduživanjem države.
U ekonomskom smislu, prelazak nezaposlenih lica sa biroa rada, zapošljavanjem u neproduktivnu administraciju ne predstavlja kreiranje nove vrijednosti, već vještačku redistribuciju akumulacije koju stvara realni sektor. Time se crnogorska privreda dvostruko kažnjava: guši se visokim poreskim opterećenjima, radi finansiranja glomaznog aparata, dok se istovremeno podstiče neravnoteža ponude i tražnje na tržištu rada, pa poslodavci ne mogu da nađu kvalifikovanu i obučenu radnu snagu. Bez strukturne reforme javne uprave, ovaj model ostaje trajna kočnica ekonomskog rasta.
Politika zapošljavanja mora biti sveobuhvatna i u korelaciji sa drugim razvojnom, obrazovnim, socijalnim i ekonomskim poltikama. Da to nije slučaj imamo i očigledan primjer projekta izgradnje cijelog jednog grada na Veljem brdu
Šteta koju ovaj proces pravi je nesaglediva jer privreda, sa jedne strane, ne može da obezbijedi potrebnu radnu snagu pa su sve glasniji zahtjevi za uvozom radne snage sa dalekih tržišta, što na duži rok generiše i demografske i socijalne probleme. Isto tako, sa druge strane, domaća radna snaga, umjesto da kroz cjeloživotno učenje stiče znanja i vještine koje je čine konkurentnom na tržištu rada “gubi vrijeme” vjerujući u dugoročnost radnog angažmana u administraciji, što je nerealno.
Dodatno, smanjenje stope nezaposlenosti je i rezultat demografske tranzicije, emigracije i administrativnih specifičnosti vođenja evidencije.
Kontinuirani odlazak iz zemlje radno sposobnog, visokoobrazovanog i deficitarnog kadra, trajno smanjuje ukupnu aktivnu bazu radne snage, raspoložive za radni angažman. Kada radnik emigrira, on “nestaje" iz domaće statistike, ali to ne predstavlja ekonomski uspjeh već gubitak ljudskog kapitala.
Da bi se razumio stvarni kontekst stope ispod 8%, nužno je diferencirati registrovanu stopu nezaposlenosti (ZZZCG) od anketne stope nezaposlenosti (ARS) koju Monstat sprovodi po međunarodnim standardima (ILO metodologija). Pad administrativne nezaposlenosti primarno je uslovljen neekonomskim faktorima.
Striktne zakonske procedure, usljed neaktivnosti u traženju posla ineurednog javljanja formalno redukuju broj nezaposlenih. Najčešće, ta lica se time ne prevode u zonu formalne ekonomske aktivnosti, već u sivu ekonomiju (neformalno zapošljavanje) ili u zonu potpune neaktivnosti što zakonomjerno vrši pritisak na socijalne fondove.
Neadekvatan sistem zapošljavanja osoba sa invaliditetom, takođe, doprinosi pasivizaciji radne snage, uprkos značajnim sredstvima za ovu namjenu. Dodatno, teza o uravnoteženom regionalnom razvoju demantovana je dubokom geografskom asimetrijom: stopa registrovane nezaposlenosti u sjevernom regionu iznosi alarmantnih 28,47%.
Ovako visoka stopa nezaposlenosti na sjeveru u ljetnjim mjesecima – kada sezonsko zapošljavanje na primorju privremeno apsorbuje dio radne snage – pokazuje duboku ekonomsku stagnaciju kao i ozbiljnu strukturnu neusklađenost.
Pad broja nezaposlenih u pojedinim opštinama nije rezultat reindustrijalizacije ili investicionog razvoja, već direktna posljedica depopulacije i iseljavanja.
Umjesto populizma, Crnoj Gori je hitno potreban zaokret, nove investicije, optimizovana i restrukturirana administracija, aktivne politike zapošljavanja koje će podstaći produktivnost
Politika zapošljavanja mora biti sveobuhvatna i u korelaciji sa drugim razvojnom, obrazovnim, socijalnim i ekonomskim poltikama. Da to nije slučaj imamo i očigledan primjer projekta izgradnje cijelog jednog grada na Veljem brdu u glavnom gradu, uprkos zabrinjavajućim egzaktnim demografskim podacima o iseljavanju sjevera i pustošenju mnogih gradova. Umjesto ulaganja u ravnomjerni razvoj zemlje, Vlada svojim projektom praktično podstiče napuštanje sjevernog regiona koristeći sredstva svih građana.
Pritom, trgovina uticajem, naročito u funkciji politike i nepotizam na tržištu rada dugoročno destimulišu ulaganje u ljudski kapital, stvarajući hronični raskorak u vještinama između obrazovnog sistema i realnih potreba privrede.
U cilju postizanja pune transparentnosti i kreiranja održivih strategija, Vlada Crne Gore i Ministarstvo rada dužni su da predoče egzaktne podatke o tome koliko je od rasta zaposlenosti u protekle tri godine preusmjereno na budžetsko finansiranje, a koliko je stvarno generisano u realnom sektoru.
Oblast tržišta rada posebno je osjetljivo i važno pitanje u kontekstu evropske integracije. Odlazak mladih, obrazovanih i sposobnih kadrova iz zemlje, tzv. “odliv mozgova” prilikom učlanjenja u EU je veliki izazov za Crnu Goru i ovo pitanje mora postati prioritet.
Umjesto populizma, Crnoj Gori je hitno potreban zaokret, nove investicije, optimizovana i restrukturirana administracija, aktivne politike zapošljavanja koje će podstaći produktivnost, dati odgovore na strukturnu nezaposlenost i nedostatak znanja i vještina, potrebnih privredi kako bi se stvorili podsticajni uslovi za zadržavanje mladih u zemlji.
