Dr Marija Rusijecka (Marie de Rusiecka,1868–1934) bila je poljska ljekarka, zoološkinja, ratna doktorka i mirovna aktivistkinja.
Dok je bila na studijama medicine u Ženevi, zaposlila se u Ženevskom muzeju prirodne istorije i postala prva poznata žena-naučnica u tom muzeju. Proučavala je insekte. Diplomirala je na Univerzitetu u Ženevi 1903. godine, a doktorat iz medicine stekla je na Univerzitetu u Lozani 1905. godine.
Nakon izbijanja Prvog svjetskog rata 1914. dobrovoljno se prijavila kao ljekarka u Srbiji, gdje je liječila ranjene i bolesne vojnike. Kada je srpska vojska bila prisiljena na povlačenje krajem 1915. godine, krenula je sa njom - pješke je, sa svojom bolnicom, prešla Crnu Goru i Albaniju, prije nego što je konačno stigla do Jadrana.
Bila je međunarodna mirovna aktivistkinja, radila je na pomirenju bivših neprijatelja, učestvovala je na Ženskoj mirovnoj konferenciji u Cirihu 1919. godine i bila uključena u organizacije koje su branile prava naroda i njihovo pravo na samoopredjeljenje.
Od ratnog iskustva do borbe za crnogorsku nezavisnost
Britanska aktivistkinja Ethel Snowden, koja ju je lično poznavala, napisala je da je Rusijecka neumorno radila za mir i da je ono malo novca koje je imala trošila u tu svrhu. Bila je zagovornica očuvanja crnogorske državne nezavisnosti i održavala je veze sa crnogorskom Vladom i Dvorom u egzilu i prijateljima Crne Gore iz međunarodnih komiteta za njenu nezavisnost.
Od 1920. bila je predsjednica Lige za odbranu prava naroda, osnovane 1913. godine. Pisala je (1920-1925) brojne članke, pisma, apele i predstavke, držala predavanja u korist Crne Gore, koju je upoznala tokom rata. Bila je pokretačica osnivanja Međunarodnog komiteta za nezavisnost Crne Gore u Ženevi, osnovanog pri Biro za odbranu prava naroda krajem 1920.
Od 1922. bila je i članica i jedna od počasnih patrona Centralnog komiteta za nezavisnost Crne Gore, čije je sjedište bilo u Bolonji. Od jula 1924 bila je i član Udruženja za odbranu Crne Gore osnovanog u Bergamu (Italija).
Umrla je u Ženevi 25. januara 1934. godine gdje je i sahranjena u neobilježenom grobu. Nije imala potomstva.
Istoričar Šerbo Rastoder o angažovanju Marije Rusijecke
Istoričar akademik prof. Dr Šerbo Rastoder o angažovanju dr Marije Rusijecke u korist odbrane nezavisnosti Crne Gore, u knjizi “Crna Gora u egzilu 1918-1925”, knjiga I, na stranama 76 i 77 piše i ovo:
„Marija Rusiecka je bila odličan znalac balkanske problematike jer je provela dvije godine (1914 – 1916) u srpskim vojnim bolnicama i učestvovala u povlačenju srpske vojske preko Albanije i Crne Gore. Tada je upoznala i Crnu Goru, njene ljude, te je kasnije odlučila da se angažuje u njenu korist.
Uopšte, Liga je počela okupljati ljevičare iz Evrope i svijeta u propagandnoj borbi za prava malih i potlačenih naroda. Krajem septembra 1920. godine Pero Bogdanović, načelnik u Ministarstvu prosvjete, obratio se pismom sekretaru Međunarodnog biroa za odbranu prava naroda dr Mariji Rusieckoj, poznatom aktivisti u odbrani prava naroda (sjedište Biroa bilo je u Ženevi), sa molbom da se prihvati odbrane i lobiranja u korist crnogorskog pitanja.
U odgovoru Rusiecke istaknuta je njena spremnost da se angažuje za dobrobit vaše nesrećne domovine. Za tako nešto Rusiecka je navela i lični razlog: To što sam kao Poljakinja preuzela inicijativu za borbu u korist Prava naroda sasvim je prirodno, jer bolje od mnogih drugih znam koliko pritiska jaram tuđina!
I koliko je gorak život u egzilu. Navodeći značaj osnivanja svoje institucije, kao i to da ne treba dozvoliti da se svjetska savjest mirno uspava nad svim nepravdama koje su upravo počinjene, jasno je naznačila cilj: Treba pridobiti javno mnjenje za vašu stvar baš ovdje gdje će kroz nekoliko sedmica zasijedati Društvo naroda.
Bila je spremna da organizuje predavanja, učini dostupnim širem krugu zainteresovanih cirkularna pisma i dokumente. Objavljuje ih u publikacijama Biroa. Poslate su joj publikacije o Crnoj Gori, a traženo je lice u Švajcarskoj koje bi joj bilo na usluzi u pitanjima nabavke potrebnih podataka o Crnoj Gori, o kojoj se znalo veoma malo.
Rusiecka je bila inicijator osnivanja Međunarodnog komiteta za nezavisnost Crne Gore u Ženevi pri Birou za odbranu prava naroda, koji je djelovao od kraja 1920. godine”.
„Kralj Nikola i crnogorski narod“ – evropski glas protiv aneksije Crne Gore
Dr Marija Rusijecka je u članku pod naslovovom “Kralj Nikola i crnogorski narod”, objavljenog u Ženevi 1921., u broju 7, lista “Pravo naroda”, organa Međunarodnog biroa za odbranu i prava naroda, a povodom smrti kralja Nikole u Kap d Antibu 1. marta 1921. godine, između ostalog, konstatovala i sljedeće:
“Zna se kakvu ulogu odigra Crna Gora u velikom ratu. Bez ikakvog naročitog cilja rata bez postavljanja uslova, bez potraživanja ma kakvih dobiti, odbijajući kompenzacije koje mu nuđaše Austrija za svoju neutralnost, Kralj Nikola mobilisa sve svoje ljude od 18 do 61 godine i odgovori na apel Srbije, koja se nalazaše u očajanju: „Srbija može računati na bratsku i neograničenu pomoć Crne Gore“.
To bjehu Crnogorci koji pokrivahu i zaštićavahu odstupanje srbijanske armije; oni koji su danas žrtve najodvratnije izdaje od strane njihovih „prijatelja i saveznika“.
Napomenimo još da, kao belgijski kralj Albert, srbijanski kralj Petar, kralj Nikola, crnogorska vlada i mala armija napustiše Crnu Goru u momentu austrijske invazije. Ali pošto Austrija evakuisa tu zemlju, to bješe srbijanska armija koja je zauze i koja u njoj postupi sa nečuvenom brutalnošću. Užasi počinjeni nad crnogorskim stanovništvom od strane srbijanskih vlasti bjehu osuđivani čak i u srbijanskoj naprednoj štampi („Tribuna“ između ostalih).
Što se tiče odvratne podgoričke komedije, kojom se htjelo predstaviti da je kralj Nikola zbačen i Crna Gora aneksirana Srbiji, mi znamo što je u stvari i što o tome treba misliti. Protivna ustavu, ta skupština bješe u stvari druga povreda – poslije vojničke okupacije – suvereniteta Crne Gore.
Oni, koji smatraju podgoričke odluke, organizovane pod prijetnjom srbijanskih bajoneta i u momentu kada prava vlada, vojska i na hiljade crnogorskih građana bjehu zadržani u inostranstvu, kao punovažno glasanje, jesu li oni svjesni odgovornosti, koju uzimaju za sebe pred Bogom i pred savješću svijeta, produžujući da se trude da legitimišu jedan akt koji predstavlja jednu neodbranljivu povredu prava i najosnovnije pravde?
Bi li oni pristali na primjenu te vrste narodne konsultacije, od strane njemačkih okupacionih vlasti, nad stanovništvom Belgije ili Poljske?
Mnogobrojni ustanci i pobune crnogorskog naroda, kao i neprekidni protesti Crnogoraca u inostranstvu, dokazuju dovoljno da taj narod nema nikakvog udjela u toj komediji i da je on riješen da nastavi borbu do krajnosti, za svoje pravo i slobodu.
Ne mogavši više da poriču da ustanak bjesni u Crnoj Gori, izvjesna štampa usiljava se da ga motiviše jednim, zacijelo, genijalnim objašnjenjem, koje glasi: „To je tradicionalna odvratnost Crnogoraca prema jednom pravilnom obliku uprave, koja je uzrok ustanka i bune!"
Međutim, svi oni koji poznaju Crnu Goru kao i njene stanovnike – kao što je slučaj sa piscem ovih redova – mogu posvjedočiti, ne bojeći se demantovanja, da to nije nikako „pravilni oblik uprave“ koji je odvratan narodu Crne Gore, već povreda njegovih prava, uvreda nanesena njegovoj slobodi i njegovom vjekovnom suverenitetu, zločin učinjen od strane nečovječnog osvajača, gadost i izdajstvo njegovih „saveznika“.
Odvratno je crnogorskom narodu da pristane na dominaciju jedne dinastije, čiji je osnivač…. „otvoreno optužen od jugoslovenske štampe da je zauzeo vlast, ubijajući svoga oca i vješajući svoga brata“, a čiji je današnji kralj išao toliko daleko sa cinizmom, da je nagradio činovima i obasuo počastima ubice onoga, čiji presto danas zauzima, a to će reći kralja Aleksandra i njegove žene.
Gnušanje, koje izaziva taj gadni zločin, još je svježe u našim uspomenama.
Nije bilo, vjerujem, u svijetu nijednog kulturnog čovjeka, nijedne zičabeti u masi – svih vrsta masa – kome se nije steglo srce čitajući izvještaj tog ubistva i koji nije zadrhtao od užasa i preneraženja.
Civilizovane sile odbiše zadugo da stupe u vezu sa kraljem, koji bješe podignut na krvavi presto. Bješe tražena kazna krivaca, ali kralj izbježe taj akt pravde, koji jedini mogaše spasti njegovu čast i čast njegovoga naroda.
Srbijanski narod ćutaše, i na taj način dakle odobri gest svog kralja. Što se tiče pukovnika ubice, on bješe unaprijeđen u čin generala i udostojen svih časti sve do dana kada je, pošto je obrazovao neku novu zavjeru, bio predan francuskom ratnom sudu i osuđen na smrt (u Solunu).
On je morao teško razumjeti francusku strogost, naročito upoređujući je sa neograničenom milošću svog kralja i njegovom plemenitošću veoma sumnjive prirode.
Zacijelo, imalo se razloga da se učini za srbijanski narod sve ono što je činjeno, pomoći ga i pokloniti se pred njegovim mukama.
Ali ima prljavština učinjenih internacionalnom moralu, izazivanja bačenih cijelom čovječanstvu, koja je zabranjeno podnosti ili zaboraviti. To je takođe mišljenje crnogorskog naroda; on pritrča prvi u pomoć Srbijancima, ali se danas bori zato što neće da bude podčinjen njima niti pak da trpi njihovu tiraniju i snosi dominaciju jedne oligarhije koja mu je odvratna.
On zna da je pravo s njim kao i simpatije elite civilizovanog svijeta, koji neće prestati da se bori protiv ovog novog carizma, ubice jedne nove Poljske. On zna takođe da se Društvo Naroda, ako želi da očuva prestiž i povjerenje javnog mjenja, ne može nezainteresovati sudbinom koju podnosi crnogorski narod.
Što se tiče civilizovanih naroda, stvar Crne Gore je njihova stvar, pošto je ona pitanje pravde i časti u kojoj svaka čovječna savjest ima da očekuje svoj dio dobiti ili gubitka; borba Crne Gore je njihova borba, dogod crnogorski narod ne bude slobodan da raspolaže samim sobom. Sve dok mu ne bude učinjena pravda, njegova okrvavljena gruda zemlje ostaće crna stranica i strčaće kroz bjelinu strana istorije čovječanstva kao crni okvir korote.
Jer Crnogorci, dižući se protiv tiranije, imperijalizma i oligarhije, čiji šef baci pod noge sve ono što je najsvetije čovječanstvu: Pravo, Slobodu i Čast, ne brane samo svoje pravo i svoju slobodu, već takođe i jedan od najvećih principa civilizacije.
Oni daju svoje živote i svoju krv za slobodu svih naroda i za čast čovječanstva.
Dr. M. R“.
(Dr Marija Rusijecka, „Kralj Nikola i Crnogorski narod“. Objavljeno u: „Glas Crnogorca“, Rim, godina 49, broj 92. 18 april/1. Maj 1921. str. 3-4).
