Više od decenije traje priča o rangiranju univerziteta u Crnoj Gori, ali bez ijednog vidljivog rezultata ili jasnog objašnjenja gdje je proces zaustavljen. Dok institucije ćute, stručnjaci upozoravaju da izostanak rangiranja održava sistem u kojem se razlike u kvalitetu prećutkuju, a diplome sve češće gube stvarnu vrijednost.
Pobjeda je povodom ove teme kontaktirala sa više ustanova koje se bave obrazovanjem, od kojih čekamo odgovore na poslata pitanja. Pisali smo i Agenciji za kontrolu i obezbjeđenje kvaliteta visokog obrazovanja (AKOKVO).
Pojedini stručnjaci koji se bave pitanjima visokog obrazovanja kazali su nam nezvanično da nemaju informaciju kada se može očekivati da se završi rangiranje fakulteta i što se desilo sa ranijim inicijativama. Ranije je saopštavano da Ministarstvo prosvjete, odnosno Savjet za visoko obrazovanje radi na metodologiji rangiranja fakulteta pomoću koje će u Crnoj Gori prvi put utvrditi listu najkvalitetnijih ustanova visokog obrazovanja. Javnosti nije poznato što se desilo sa tim aktivnostima. Pojedini stručnjaci nam kažu nezvanično da AKOKVO treba da okonča taj posao...
Iskustva pojedinih država
Istraživački centar Skupštine Crne Gore prošle godine objelodanio je analizu o načinu i kriterijumima za rangiranje ustanova visokog obrazovanja u pojedinim zemljama. Oni su došli do saznanja da izuzev globalnog rangiranja univerziteta i višedimenzionalnog pristupa rangiranja na nivou EU, pojedine države su - poput Rumunije i Bugarske - razvile nacionalne sisteme za rangiranje univerziteta, uključujući i posebnu metodologiju na osnovu koje se sprovodi rangiranje, uz podršku ministarstava nadležnih za obrazovanje. Rangiranje u ovim slučajevima, kako su obrazložili, osim što predstavlja mehanizam za bolje predstavljanje univerziteta i podršku studentima pri izboru studija, služi i kao instrument za strateško planiranje i unapređenje sistema visokog obrazovanja. Istraživački centar je u objavljenoj analizi ukazao i da su došli do podataka da u nekim drugim državama članicama EU, poput Francuske, Holandije, Italije, Njemačke, Mađarske, Poljske i Španije, organizacije civilnog sektora koje djeluju u oblasti visokog obrazovanja (poput think tank organizacija i slično) sprovode nacionalna rangiranja visokoškolskih ustanova. Istraživački centar nije pronašao nijedan propis kojim bi se rangiranje univerziteta prepoznalo kao kriterijum prilikom zapošljavanja.
Na sajtu Agencije za kontrolu i obezbjeđenje kvaliteta visokog obrazovanja u Crnoj Gori istaknut je podatak da se visoko obrazovanje ostvaruje na ukupno deset ustanova - i to na četiri univerziteta i šest samostalnih fakulteta.
Pobjeda je povodom ove teme kontaktirala sa najstarijom ustanovom visokog obrazovanja u Crnoj Gori, Univerzitetom Crne Gore. Savjetnica rektora dr Branka Bošnjak kazala nam je da je rangiranje univerziteta tema koja se već dugo najavljuje, ali se stiče utisak da se od tog procesa ,,bježi“, pa čak i da postoje određene opstrukcije.
“Ono što je, međutim, nesporno jeste da postoje velike razlike u ozbiljnosti pristupa kada je riječ o kadrovskim resursima, uslovima rada, organizaciji i realizaciji studijskih programa na pojedinim visokoškolskim ustanovama, a samim tim i u kvalitetu, odnosno ishodima obrazovanja”, kazala je ona.
Bošnjak dodaje da ostaje otvoreno pitanje da li se nakon akreditacije sprovodi adekvatan nadzor, kao i da li se dosljedno poštuju propisani kriterijumi tokom akreditacionog perioda. Savjetnica rektora ističe da istovremeno svjedočimo i širem problemu narušenog sistema vrijednosti, u kojem znatan broj pojedinaca nastoji da do diplome dođe prečicom – i, nažalost, u tome često uspijeva. Tako se stvara fenomen „diplomiranog neznanja“, koji se ne sankcioniše, već afirmiše i pun nam ga je javni sektor.
“Zbog svega navedenog, rangiranje univerziteta je od izuzetnog značaja ne samo na nacionalnom nivou, već i u regionalnom kontekstu. Takav pristup bi podstakao zdravu konkurenciju i doprinio unapređenju kvaliteta visokog obrazovanja. Ipak, za njegovu realizaciju neophodna je jasna politička volja koja, čini se, izostaje”, navodi Bošnjak.
Dodatni problem, prema njenim riječima, predstavlja činjenica da su mnogi donosioci odluka svoje obrazovanje stekli upravo na visokoškolskim ustanovama čiji je kvalitet predmet ozbiljnih i opravdanih sumnji.
Dvije strane medalje
Da je rangiranja univerziteta stara priča sa dvije strane medalje, stava je redovni profesor Elektrotehničkog fakulteta Univerziteta Crne Gore Radovan Stojanović, koji se, kako navodi, pored naučnog i stručnog rada, više od dvije decenije aktivno bavi naukometrijom i kvalitetom visokog obrazovanja. Rukovodio je brojnim projektima, koji su se, prema njegovim riječima, vremenom pokazali opravdanim i uspješnim, te je u posljednje vrijeme posvećen stručno-inovatorskom radu, sa ciljem razvoja visokotehnološke industrije u Crnoj Gori.
Rangiranje je, kaže profesor Stojanović, samo po sebi korisno, jer podstiče univerzitete da unapređuju svoje proizvode i servise, između ostalog, kvalitet diplomaca, nastave, istraživanja, infrastrukture i društvenog uticaja, a sve u smislu konkurentnosti na tržištu obrazovanja. Sa druge strane, iskustvo je, dodaje on, pokazalo i drugu stranu ovog procesa - dosta slučajeva ne prikazuje objektivnu sliku visokog obrazovanja u datoj želji.
“U pogledu metodologije ima problem ograničenosti, jer se većinski bazira na broju naučnih radova i citata akademskog i istraživačkog osoblja, naučnu reputaciju profesora i bivših studenata, međunarodnu vidljivost. U suštini, rangiranje stavlja fokus na istraživanja, a potpuno zanemaruje nastavu i stručnost. Bogate institucije i zemlje su po definiciji favorizovane jer imaju više novca za istraživanja i privlačenje stranih studenata. Tu se otvara prostor za manipulaciju jer ,,inteligentni mangupi u sopstvenim redovima“ brzo „izigraju“ pravila”, kazao je Stojanović.
On ističe da je problem veoma slojevit i oni koji se njime dublje bave posmatraju ga sasvim drugačije.
“Kroz Makijavelijevu vještinu vladanja, Veberovu administrativnu doktrinu i Latorovu tezu “nauka je politika samo drugim sredstvima“. Svedeno na prosti rječnik, svaka vlast voli da ima akademce i intelektualce pri sebi i maksimalno im podilazi, stvarajući utisak prosvijećenosti i tehnokratije. Ovi drugi to vješto koriste, uživajući privilegije koje su nedostupne običnom svijetu. Međutim, te privilegije se moraju pred tim običnim svijetom opravdati, makar u izbornim ciklusima, pa se eksploatiše Veberova logika. Administrativnim sredstvima i administrativnim rezultatima napraviti privid da se nešto radi, publikuju se radovi, realizuju projekti, pravi obrazovno naučna infrastruktura, vrši se razmjena znanja u planetarnim razmjerama itd… Često to volim nazvati ,,ribanjem palube“ ili „vojska mora nešto da radi“”, rekao je profesor.
Što se tiče Lotorove teze, kako dodaje, i neukom je jasno da politika sve pokreće i ona je ta koja kaže kako će se nešto odvijati.
“Na papiru univerziteti imaju autonomiju, ali u praksi zavise od državnog budžeta, pa taj budžet treba opravdati. Što nije lak posao, naročito danas, kada se centar inovacija i razvoja sve više udaljava od univerziteta i instituta prema kompanijama, dok vještačka inteligencija dovodi u pitanje svrsishodnost klasičnog načina obrazovanja. Problem je mnogo složeniji u malim zemljama sa ograničenim naučnim i finansijskim kapacitetima”, rekao je profesor.
Tehnički je, kako ističe, lako imati rang listu univerziteta, pa i u Crnoj Gori.
“Ali ona neće ništa značajno pokazati. Imamo jedan državni univerzitet i jedan ozbiljniji privatni. Čast ostalima. Možda je izvodljivije napraviti rangiranje institucija (fakulteta, pa i pojedinaca i to u kontekstu disciplina, npr. prirodne, društvene, humanističke). Po mom mišljenju, preduslov je raditi na jačanju konkurentske klime”, naveo je on.
Pitanje objektivnosti
Profesor Stojanović pozdravlja želju javnog mnjenja da se napravi neki vid rangiranja, ali smatra da to nije posao nadležnih, da oni ne mogu vršiti objektivno rangiranje.
“To nije praksa u svijetu. Bilo je takvih pokušaja, ali su se završili neuspješno. Ne mogu nadležni objektivno rangirati sami sebe. Čak, ni eksperti koje oni plaćaju. Kada je neka komisija ili ekspert napisao negativno o onome koji ga finansira? To mora biti nezavisna organizacija, koja taj posao radi spontano, prvenstveno zbog ideje i misije. Pa i Šangajsku listu je pokrenuo jedan čovjek, doduše akademac, u skromnim uslovima. Da ne pominjem ostale liste koje dolaze iz „medijskog svijeta“, npr. Times listu, QS, U.S.News. Zašto Pobjeda ne bi mogla napraviti tu listu, ili neka referentna NVO? Kategorizacija kvaliteta koja dolazi od profesionalnih udruženja smatra se veoma relevantnom. Primjeri su AACSB (biznis škole), ABET (inženjerski i IT program), ENQA (kvalitet u visokom obrazovanju-Evropa). Zapažena su rangiranja koja dolaze iz akademskih ili bibliometrijskih centara (SCImago). Postoji mnogo subjekata i pojedinaca kod nas koji to mogu uraditi, ali je pitanje njihove želje, a i hrabrosti”, rekao je Stojanović.
Izazovi
Profesor je obrazložio da je proces rangiranja ustanova visokog obrazovanja u Crnoj Gori – vrlo jednostavan.
“To može da uradi jedan kompetentan tim za par mjeseci, pod pretpostavkom da imaju usvojenu metodologiju i pristup (preplatu) vodećim bazama, Scopus, WoS i druge. Za početak, metodologija i težinska formula mogu biti kompilacija postojećih. Ono što je veoma važno uzeti u obzir jeste društvena, kulturna i jezička specifičnost Crne Gore. Nauka i obrazovanje ne nastaju u vakuumu, nego u konkretnom geografskom, društvenom, jezičkom i kulturnom prostoru. Ako se ti faktori ignorišu, rangiranje postaje nepravedno i netačno. Globalne baze favorizuju radove na engleskom jeziku. Naučnici koji objavljuju na nacionalnim jezicima imaju manju citiranost i slabiju međunarodnu vidljivost”, istakao je on.
Iako se, kako ističe profesor, tematikom rangiranja bavi skoro dvije decenije i da je među rijetkim početkom 2000-ih bio ekspert EU za oblast visokog obrazovanja, nije u saznanju da se nešto radi na ovu temu.
“Više se stvar svodi na reklamiranje i favorizovanje pojedinih stranih lista u svrhu ciljane promocije pojedinaca. Univerzitet na kojem radim ulaže velike napore da se što bolje plasira na postojećim listama, što je pozitivno. Međutim, po mom mišljenju se treba više fokusirati na kvalitet nastave, posvetiti se mladim ljudima, posebno praktičnom radu sa njima, dati doprinos razvoju lokalne industrije, servisa i društvenih institucija. Tada će nam i rang znanja i života biti viši”, zaključuje Stojanović.
Potrebna reorganizacija državnog univerziteta
Stojanović kaže da izgleda kao tabu tema, ali da treba razmisliti o reorganizaciji državnog univerziteta.
“Za početak odvajanje akademskih od primijenjenih studija. Napraviti univerzitet visokih stručnih škola i locirati ga na sjeveru, nešto poput našeg Veleučilišta, University of Applied Sciences, Hochschule ili Community College, kako se naziva u komšiluku i u svijetu. Na taj način bi se uozbiljio odnos prema studentima primijenjenih nauka, a mladi stručnjaci iz zemlje i dijaspore bi dobili prostor za dokazivanje i doprinos. U Crnoj Gori nemamo priučenog, a da ne pričam o školovanom majstoru. Sama reorganizacija univerziteta kretala bi se i u smislu ukidanja nekih studijskih programa, za koje prirodno nemamo kritičnu masu. Dijaspora, dvostrukom afilijacijom može mnogo da pomogne u rangiranju”, rekao je on.
