Pod haubom devetnaest godina starog „golfa petice“ dizelaša, u jednom od podgoričkih naselja odvija se ritual dobro poznat gotovo svakom crnogorskom vozaču. Prije nego što automobil zakorači na valjke za tehnički pregled, mehanika se "stimuliše“ “produvavanjem” na periferiji grada, premošćavanjem upozorenja na kontrolnoj tabli i prijateljskim stiskom ruke sa majstorom.
Svjetlosna lampica za motor je ugašena, DPF filter je davno izvađen, a izduvni sistem prikriva stvarno stanje automobila.
Decenijama unazad, ovaj scenario je nezaobilazni dio saobraćajne kulture u kojem je tehnički pregled administrativna prepreka koja se, uz malo snalažljivosti i uz “učinjenost” majstora, uvijek da preskočiti.
Ulice pune evropskih “polovnjaka”
Ipak, podaci o crnogorskom voznom parku otkrivaju stvarnu ekonomsku i ekološku dijagnozu. Prema zvaničnim podacima MONSTAT-a, broj registrovanih putničkih automobila u Crnoj Gori drastično je porastao u posljednjoj deceniji, sa 176 hiljada u 2015. godini na čak 275 hiljada u 2025. godini, što predstavlja rast od čak 56 odsto.
Ali, umjesto podmlađivanja voznog parka, crnogorske garaže i parkinge zauzimaju evropski “polovnjaci”, a rečenice poput“auto u salonskom stanju, bez ulaganja, tek uvezen”, dozivaju sa Autodilera i brojnih Fejsbuk stranica.
Prema podacima koje nam je dostavila Uprava carina, u posljednje tri godine uvezeno je ukupno 82.308 putničkih motornih vozila. Od toga je 26.730 vozila uvezeno 2023. godine, 28.268 tokom 2024, dok je prošle godine uvezeno još 27.310 automobila.
Među njima značajan dio čine upravo polovna vozila, koja su okosnica našeg saobraćaja i to u najvećoj mjeri automobili proizvedeni od sredine 2000-ih do 2010-ih, dok udio novih automobila na putevima ostaje na nivou statističke greške, tek 2,6%.
U završnoj fazi pregovora za pristupanje Evropskoj uniji, sudar realnosti vozača iz Crne Gore i “briselskih normi” postaje neizbježan.
A bojaznost vlasnika automobila i dilemu koliko je članstvo Crne Gore u EU zapravo pozitivna okolnost podsticale su poslednjih mjeseci manipulativni narativi o navodnoj zabrani automobila na dizel.
EU ne zabranjuje stare “golfove” i “pasate”
Jedna od najčešćih zabluda kada su u pitanju evropska pravila vezana za industriju automobila je da će ulaskom Crne Gore u EU vlasnici starijih vozila morati da ih zamijene, samo zato što su stara.
Takva norma ne postoji.
Nova Uredba EU o cirkularnosti vozila i upravljanju vozilima na kraju životnog vijeka (eng. End-of-Life Vehicles Regulation - ELV), usvojena u julu ove godine, a čija primjena počine od 1. septembra 2031. godine, određuje kada se vozilo više ne može tretirati kao polovni automobil, već kao vozilo na kraju životnog vijeka.
EU je kroz ovu uredbu odlučila da stane na put dugogodišnjoj praksi kojom su se zapadne članice rješavale svojih dotrajalih, havarisanih ili ekološki neprihvatljivih vozila jednostavnim izvozom na tržišta istočne i jugoistočne Evrope, uključujući i Zapadni Balkan.
Prema novim evropskim standardima, vozila koja nemaju važeću tehničku ispravnost, čija je popravka ekonomski neisplativa, više se neće smatrati polovnim automobilima, već će zakonski biti tretirana kao otpadni materijal. Kao kriterijumi se navode i teška oštećenja od požara ili poplave, opasno curenje goriva ili drugih tečnosti, kao i određeni slučajevi rastavljanja ili oštećenja karoserije.
Iako starost sama po sebi nije kriterijum za automatsko povlačenje vozila iz upotrebe, ona može imati indirektan značaj. Što je automobil stariji, naravno veća je vjerovatnoća da će imati problema sa tehničkim stanjem, emisijama ili bezbjednosnim elementima, kao i da će popravka biti skuplja u odnosu na njegovu tržišnu vrijednost. Zato stariji automobil može lakše doći u situaciju u kojoj više ne može zadovoljiti uslove tehničke ispravnosti ili se popravka ne isplati.
EU već nekoliko godina primjenjuje zajednička minimalna pravila za periodične tehničke preglede vozila kroz Direktivu 2014/45/EU. Ta direktiva ne propisuje da se vozilo povlači zbog godina, već uspostavlja minimalne zahtjeve za provjeru tehničke ispravnosti vozila koja učestvuju u javnom saobraćaju. Među predmetima kontrole su, između ostalog, kočnice, upravljanje, vidljivost, rasvjeta, pneumatici, sigurnosni elementi i emisije.
To, međutim, ne znači da će sa tržišta nestati svi stariji automobili.
Crna Gora je već napravila korak u tom pravcu: od jula 2024. godine zabranjen je uvoz vozila starijih od 15 godina i vozila ispod Euro 5 standarda.
Ova ograničenja odnose se na uvoz, a ne na automobile koji su već registrovani u Crnoj Gori. Zbog toga evropska pravila neće preko noći promijeniti vozni park koji je već na putevima, ali mogu postepeno uticati na to kakvi će automobili ubuduće dolaziti na tržište.
Za kupca polovnog automobila to bi moglo imati vrlo konkretnu posljedicu. Najjeftiniji dio evropskog tržišta, automobili koji su stari, tehnički problematični ili blizu kraja životnog vijeka, mogao bi biti sve manje dostupan za izvoz.
Sistem "staro za novo” puni auto-placeve
Vlasnik auto-placa u Podgorici sa kojim smo razgovarali ne očekuje da će nova pravila značajno poremetiti tržište. On navodi da već sada uglavnom nabavlja novija vozila i da se u EU automobili relativno brzo mijenjaju kroz sistem „staro za novo“.
„Ljudi iz država EU voze tri, četiri godine auto, doplate za novo i tako funkcionišu“, kaže on, dodajući da se i na evropskom tržištu i dalje voze stari automobili, ali da vlasnike na zamjenu često podstiču visoki troškovi i nameti.
Promjene na evropskom tržištu već se osjećaju i kroz cijene.
Vlasnik auto-placa ukazuje da su cijene polovnih vozila na aukcijama porasle u odnosu na period od prije nekoliko godina, a da se taj rast na kraju odražava i na našu ponudu u Crnoj Gori.
Ipak, sagovornik ne očekuje da bi samo članstvo Crne Gore u EU dramatično promijenilo cijene automobila. Kaže da se vozila koja se izvoze iz EU već kupuju bez tamošnjeg PDV-a, dok se PDV plaća u Crnoj Gori, pa ulazak u EU sam po sebi ne bi trebalo da napravi veliki cjenovni potres.
Veći uticaj na kupce sa manjim budžetima, smatra on, moglo bi imati eventualno dodatno podizanje minimalnog Euro standarda za uvoz polovnih vozila. Takva promjena bi suzila izbor jeftinijih automobila i smanjila broj vozila koja su dostupna kupcima sa manjim budžetom.
„Podizanje minimalnog Euro standarda za uvoz polovnih vozila bi itekako uticalo na tržište i kupce sa manjim budžetom“, kaže on.
Starom "dizelašu" može biti teže da uđe u evropski grad
Čak i ukoliko automobil bude potpuno legalan za registraciju i vožnju u Crnoj Gori, to ne znači da će njime vlasnik bez ograničenja moći da uđe u svaki evropski grad. Razlog su zone niskih emisija (eng. LEZ - Low Emission Zones), odnosno zone sa ograničenim ili nultim emisijama, koje posljednjih godina uvode pojedine države i gradovi kako bi smanjili zagađenje vazduha.
Važno je, međutim, napraviti razliku. EU nema jedinstvenu zabranu vožnje starih dizelaša u gradovima. Pravila o pristupu gradskim zonama uglavnom donose države i lokalne vlasti. Evropski propisi postavljaju širi okvir zaštite životne sredine i kvaliteta vazduha, dok konkretne zabrane i ograničenja određuju gradovi i regioni.
Stotine gradova širom Evrope, od Berlina i Pariza, preko Milana, Beča i Ljubljane odavno primjenjuju stroge ekološke restrikcije.
U ovim zonama, vozilima sa starijim normama, na primjerEuro 4 i starijim dizelima, ulazak je potpuno zabranjen ili uslovljen plaćanjem “paprenih” dnevnih ekoloških taksi. Uvođenje sistema naljepnica o emisiji izduvnih gasova (poput njemačke Umweltplakette ili francuske Crit'Air) znači da vozilo bez važećeg DPF filtera i sa neregularnim sagorijevanjem ne može dobiti zelenu ili žutu naljepnicu, čime mu je automatski zabranjen pristup širem centru grada.
Putovanje u EU sa polovnim automobilom upitnog stanja može postati logistički i finansijski izazov u kojem svaki kilometar na zapadnom asfaltu nosi rizik od skupih kaznenih penala.
Šta predstavlja uspostavljanje Euro 7 standarda?
EU posljednjih godina postepeno mijenja regulativu koja se odnosi na industrijju automobila, kako bi smanjila njihov uticaj na životnu sredinu i emisije štetnih gasova.
Jedan od takvih koraka je i Euro 7, standard koji se često predstavlja kao još jedno pravilo zbog kojeg će stariji automobili nestati sa puteva. To nije ono što ova regulativa propisuje.
Euro 7 je najnovija evropska norma koja određuje koliko zagađujućih materija smije da emituje automobil. EU je odredila dva ključna datuma za primjenu ove regulative. Za nove tipove putničkih automobila i lakih komercijalnih vozila pravila počinju da se primjenjuju od 29. novembra 2026. To znači da ako proizvođač želi da plasira novi model na tržište nakon ovog datuma, taj model mora biti Euro 7 sertifikovan. Godinu dana kasnije, od 29. novembra 2027. godine, svi novi automobili koji se prodaju u EU, bez obzira kada su odobreni, moraju biti Euro 7. Drugim riječima, nakon ovog datuma više neće moći da se proda nijedan novi automobil u EU koji nije Euro 7.
Ključno za vozače u Crnoj Gori je da se Euro 7 ne odnosi retroaktivno na automobile koji su već registrovani ili proizvedeni prije 29. novembra 2026. godine.
Ukoliko imate automobil, bilo dizel, benzin, hibrid ili električni, nemate obavezu da ga mijenjate ili prilagođavate Euro 7 standardu.
