Rasprava o izgradnji hidroelektrane Buk Bijela u Plužinama prekinuta je uz optužbe za prijetnje, pritiske i ponižavanje učesnika, dok aktivisti tvrde da su institucije Crne Gore prepustile proces investitorima koji istovremeno uvjeravaju da projekat nema nikakav uticaj na državu, uprkos upozorenjima međunarodnih tijela i stručne javnosti.
Investitorima sve u redu
Generalni direktor Elektroprivrede Srbije Dušan Živković kazao je da Studija uticaja na životnu sredinu pokazuje da izgradnja hidroelektrane Buk Bijela na Drini neće imati uticaj na Crnu Goru.
- Struka i nauka su pružile jasne odgovore da je ovaj projekat moguće realizovati uz očuvanje prirodnih vrijednosti - rekao je Živković.
Studiju je izradio konzorcijum koji čine ViZ zaštita iz Banjaluke, Energoprojekt Hidroinženjering iz Beograda, Zavod za vodoprivredu iz Bijeljine i ECO Energy Consulting iz Podgorice.
Član autorskog tima Danilo Mrdak tvrdi da neće biti negativnih posljedica.
- Tokom pripreme, izgradnje i rada, HE Buk Bijela neće imati uticaj na Nacionalni park Durmitor i Rezervat prirode Piva, niti na ekosisteme, floru, faunu, zdravlje stanovništva i režim voda rijeke Tare – rekao je Mrdak.
Podršku projektu dali su i predstavnici lokalne vlasti u Plužinama i Elektroprivrede Crne Gore, ocjenjujući da ovakvi projekti donose razvojne benefite.
Zelena borba
Ove tvrdnje direktno su suprotne navodima dijela stručne javnosti i aktivista koji upozoravaju na ozbiljne prekogranične i kumulativne posljedice projekta.
Biolog i ekološki aktivista Vuk Iković upozorio je da projekat može imati negativne posljedice po rijeku Taru i domaćinstva koja od nje žive.
- Nakon tri sata rasprave građanima se nije obratio niko od predstavnika Vlade Crne Gore. Predstavnicima investitora je data riječ, dok građani nijesu mogli da dođu do riječi - rekao je Iković, postavljajući i pitanje za koga se projektuju hidroelektrane u regionu.
Najdetaljniji opis dešavanja dala je Nataša Kovačević iz CEE Bankwatch Network, koja tvrdi da rasprava nije imala karakter otvorenog i ravnopravnog dijaloga.
- Raspravu nijesu vodile institucije Crne Gore, već su je naizmjenično facilitirali predstavnici Vlade Republike Srpske, Elektroprivrede Srbije i konzorcijuma HES Gornja Drina. Oni su jedni drugima aplaudirali na neargumentovane i pristrasne govore, dok su učesnici koji su pokušavali da problematizuju navode iz Studije bili ponižavani. Na kraju smo napustili skup uz agresivno dobacivanje i prijetnje - kazala je Kovačević, odgovarajući na pitanja Pobjede.
Kako navodi, iako je raspravu formalno otvorilo Ministarstvo ekologije, prostornog planiranja i urbanizma, njen tok je ubrzo preuzet od strane investitora i stranih institucija.
- Tokom tri sata oni su davali i uzimali riječ, odgovarali i oblikovali tok diskusije, prećutno odobravajući atmosferu u kojoj su kritički glasovi nevladinih organizacija i građana omalovažavani, prekidani i vremenski ograničavani. Izostala je reakcija na podrugljive i neprimjerene komentare obrađivača studije, koji su zapravo trebali da pruže stručne odgovore - kaže Kovačević.
Diskreditacija umjesto argumenata
Umjesto argumentovane rasprave, dodaje, uslijedili su pokušaji diskreditacije.
- Dobijali smo poruke da nijesmo pročitali studiju, da smo „pogrešno naučeni“ ili da smo „prepisali komentare“, uz tvrdnje da nemamo pravo da kritikujemo metodologiju koju nam nijesu ni predstavili niti dali reference. Slijedila su prekidanja i umanjivanje značaja iznesenih argumenata, uz implicitne poruke da se projekat neće dovoditi u pitanje bez obzira na primjedbe - navodi ona.
Odluka da napuste skup bila je, kako kaže, rezultat procjene da rasprava ne vodi konstruktivnom dijalogu.
- Ispratili su nas sa podsmješljivim komentarima „evo ga performans“, uz dobacivanja sa glavnog stola. U jednom trenutku kolegi je više puta dobacivano „makni mi tu ruku“, pa sam reagovala kako bih spriječila eskalaciju - navodi Kovačević.
Dodaje da je izostala adekvatna reakcija organizatora.
- Čini se da su institucije Crne Gore odlučile da u ovom slučaju ne štite interese države, već da prepuste procese međunarodnim konzorcijumima i investitorima koji žele pregrađivati rijeku i desetkovati biodiverzitet i prihode lokalnih zajednica - kazala je ona Pobjedi.
Posebno ističe da Ministarstvo nije formiralo komisiju za procjenu prekograničnog uticaja, kao što je to urađeno 2013. godine.
- Tada je bilo obezbijeđeno ravnopravno učešće stručnjaka i nevladinog sektora, koji su mogli argumentovano da raspravljaju bez pritisaka investitora. Izostanak takvog mehanizma danas predstavlja ozbiljan institucionalni propust - upozorava Kovačević.
Ona naglašava da projekat Buk Bijela ne može biti posmatran izolovano.
- Riječ je o sistemu od 14 planiranih hidroelektrana na Gornjoj Drini, dok se u Studiji uopšte ne razmatraju pojedini prateći projekti, poput onih na Ćehotini, koji dodatno pojačavaju fragmentaciju riječnih ekosistema - navodi ona.
Kako dodaje, studija ignoriše kumulativne i prekogranične efekte koji se neminovno prenose do Tare i Nacionalni park Durmitor, posebno u periodima niskih voda.
- Iako se tvrdi da neće biti značajnijih promjena, akumulacija neminovno utiče na dinamiku protoka Drine, što se prenosi i na ušće Tare do oko 780 metara. To može mijenjati uslove upravo u periodima kada Tara ima najveći ekološki i turistički značaj - kaže Kovačević.
Posebno ističe rizik po biodiverzitet.
- Najugroženija je mladica, čiji se ključni areal nalazi u sistemu Tara – Piva – Drina. Brana bi trajno presjekla njen migracioni koridor i izolovala populacije, dok su predložene mjere poput ribljih prolaza na toj visini biološki nefunkcionalne - navodi ona.
Dodaje da projekat direktno ugrožava i ekonomiju. Podjeća da je Tara simbol prirodnog i avanturističkog turizma Crne Gore i projekat potcjenjuje štetu za rafting i lokalne zajednice koje od toga žive.
Ukazuje i na ključni problem studije, koja, kako ističe minimizira ili prećutkuje uticaj na Taru, uprkos jasnim međunarodnim zahtjevima da se oni procijene.
- Kada se sabere neadekvatna metodologija, ignorisanje prekograničnih i kumulativnih efekata i izostavljanje ključnih projekata, postaje jasno da Buk Bijela za Crnu Goru nosi ozbiljne i dugoročno nenadoknadive posljedice - zaključuje Kovačević.
Ona podsjeća da se paralelno vodi postupak pred Sekretarijatom ESPOO konvencije, koji prati i Energetska zajednica, kao i Odbor za svjetsku baštinu UNESCO.
- Bosna i Hercegovina je obavezana da procijeni potencijalni uticaj projekta na visoke prirodne vrijednosti Durmitora i rijeku Taru, ali to kroz ovu studiju nije urađeno u standardizovanom formatu - navodi ona.
Ministarstvo ćuti
Pobjeda je Ministarstvu ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera uputila pitanja o tome ko je bio organizator rasprave, da li je sprovedena u skladu sa zakonima i međunarodnim obavezama, ko su bili predstavnici države, da li su upoznati sa navodima o pritiscima i prijetnjama, da li je sprovedena prekogranična procjena uticaja, koji je zvaničan stav države o projektu, da li postoji komunikacija sa UNESCO i koje mjere se preduzimaju radi zaštite interesa Crne Gore, ali odgovori nijesu dostavljeni. Ministarstvo nije odgovorilo ni na pitanje da li je rasprava sprovedena u skladu sa zakonima i međunarodnim obavezama, niti ko je u ime države vodio proces.
UNESCO nam ne vjeruje
Projekat Buk Bijela već dvije decenije izaziva sporove u regionu i ranije je zaustavljan zbog procjena da bi mogao ugroziti rijeku Taru, što ga i danas čini jednim od najkontroverznijih energetskih planova u regionu.
Na međunarodnom nivou, projekat prati Komitet za svjetsku baštinu UNESCO, jer se odnosi na vrijednosti zbog kojih je Durmitor upisan na Listu svjetske baštine. Te vrijednosti, poznate kao izuzetna univerzalna vrijednost (OUV), uključuju očuvanost kanjona Tare, kontinuitet riječnog ekosistema i bogat biodiverzitet.
Komitet je upozorio da projekat može predstavljati prijetnju tim vrijednostima, uz naglasak na moguće negativne uticaje na biodiverzitet i kontinuitet riječnog sistema, te zatražio novu, sveobuhvatnu i prekograničnu procjenu uticaja. Uprkos tim upozorenjima, dostavljena dokumentacija, prema ocjenama stručnjaka, ne prati standarde koje UNESCO zahtijeva za procjenu uticaja na svjetsku baštinu.
Crna Gora je u komunikaciji sa UNESCO navela da neće pristati na realizaciju projekta bez procjene uticaja, ali je Komitet konstatovao da nema naznaka da će ona biti sprovedena u skladu sa smjernicama za zaštitu svjetske baštine.
Nacionalni park Durmitor nalazi se na UNESCO listi svjetske baštine, dok je kanjon Tare jedno od najvrednijih riječnih područja u Evropi, zbog čega pitanje Buk Bijele, kako upozoravaju sagovornici, prevazilazi energetiku i otvara dilemu da li država u ovom procesu štiti sopstvene resurse ili ih prepušta regionalnim projektima bez jasne kontrole.
