Dostupni dokazi ukazuju da uređaji za zagrijavanje duvana mogu biti manje štetna opcija od cigareta za punoljetne pušače koji bi inače nastavili da puše.
Najvažniji razlog je izostanak sagorijevanja. Američka agencija za hranu i ljekove (FDA), objašnjava da ovi proizvodi zagrijavaju duvan na nižoj temperaturi i stvaraju aerosol, dok CDC navodi da njihove emisije generalno sadrže niže nivoe štetnih sastojaka od dima cigarete. Najčvršći dokaz odnosi se na sastav emisija i nižu izloženost pojedinim toksinima. Mnogo je teže utvrditi koliko se ta razlika tokom godina pretvara u manji rizik od raka, bolesti srca ili pluća.
Najkraći odgovor vodi preko sagorijevanja
U ovom tekstu izraz bezdimne alternative odnosi se na uređaje za zagrijavanje duvana. Njihova ključna razlika u odnosu na cigareteje primjetna prije nego sto bilo sta mjerimo u krvi ili urinu. Cigareta sagorijeva duvan i stvara dim, dok uređaj duvan zagrijava i stvara aerosol. To mijenja hemijski sastav emisija i smanjuje nivoe mnogih toksina, ali ne uklanja rizik. WHO posebno upozorava da niži nivoi toksina ne moraju da znače jednak procenat smanjenja zdravstvenog rizika.
Stefano Bellosta, istraživač sa Odjeljenja za farmakološke i biomolekularne nauke Univerziteta u Milanu, sa koautorima je u pregledu objavljenom 2026. godine analizirao 43 rada o sastavu aerosola, toksikološkim efektima i biomarkerima. Autori zaključuju da korisnici uređaja za zagrijevanje duvana imaju nižu izloženost mnogim toksinima od pušača cigareta, dok dugoročni zdravstveni efekti i dalje zahtijevaju dodatna nezavisna istraživanja.
FDA je za IQOS potvrdila smanjenu izloženost. Posebno važan regulatorni podatak odnosi se konkretno na IQOS.
Šta nauka danas može da kaže sa najviše sigurnosti
1. Sagorijevanje pravi najveću razliku. FDA objašnjava da cigareta sagorijeva duvan, dok proizvodi bez sagorijevanja koriste nižu temperaturu. Kada duvan gori nastaju dim i brojna štetna i kancerogena jedinjenja, pa zagrijavanje menja profil emisija i smanjuje stvaranje mnogih toksina.
2. Aerosol sadrži manje mnogih štetnih sastojaka. CDC navodi da emisije ove kategorije generalno sadrže niže nivoe brojnih štetnih materija u poređenju sa dimom cigarete. Aerosol ipak sadrži nikotin, toksične hemikalije i kancerogene materije.
3. Razlika se vidi i u organizmu. Cochrane je našao umjereno pouzdane dokaze da su određeni biomarkeri izloženosti, uključujući NNAL i karboksihemoglobin, niži kod korisnika zagrijavanog duvana nego kod ljudi koji nastavljaju da puše cigarete.
4. Biomarkeri potencijalne štetnosti daju manje jasan odgovor. Sistematski pregled iz 2026. godine nalazi mješovite kratkoročne rezultate za biološke pokazatelje povezane sa mogućom štetom, uz mnogo kratkih studija i visok ili nejasan rizik od pristrasnosti.
5. Manji procenat hemikalija nije procenat manjeg rizika. WHO upozorava da niži nivoi toksina ne moraju da znače jednak procenat manjeg zdravstvenog rizika. Za procenu bolesti potrebne su dugoročne studije koje prate stvarne zdravstvene ishode.
Šta onda znači kada kažemo manje štetno
U poređenju sa cigaretama, izraz manje štetno ima najčvršće uporište kada opisuje odsustvo sagorijevanja, niže nivoe mnogih toksina u emisijama i niže biomarkere izloženosti. Ti nalazi idu u istom smjeru kroz više regulatornih, laboratorijskih i sistematskih izvora. Oni čine razumnu naučnu osnovu za zaključak da zagrijavanje duvana smanjuje dio štetnog opterećenja koje nastaje pušenjem cigareta.
Granica tog zaključka mora ostati vidljiva. Manja izloženost ne daje dozvolu da se proizvod opisuje kao bezbedan, niti daje osnov da se izračuna univerzalni procenat manjeg zdravstvenog rizika. FDA navodi da proizvodi bez sagorijevanja mogu pomoći da se smanji rizik od posljedica povezanih sa duvanom kod odraslih pušača koji potpuno pređu, ali istovremeno naglašava da nijedan duvanski proizvod nije bez rizika.
Važna je i razlika među proizvodima. Uređaji se razlikuju po temperaturi, konstrukciji, sastavu duvana i načinu stvaranja aerosola. Zato se rezultat za određenu emisiju ili određeni uređaj ne može automatski prenijeti na svaki proizvod iz kategorije. WHO informacije o zagrijavanom duvanu upravo zbog raznovrsnosti proizvoda pozivaju na oprez u širokim zaključcima i na standardizovana, nezavisna mjerenja.
Potpuni prelazak ostaje važan kontekst
Studije biomarkera najjasnije mjere razliku kada jedna grupa nastavlja da puši, a druga koristi samo zagrijavani duvan. Ako osoba nastavi i da puši cigarete, sagorijevanje i dalje ostaje izvor izloženosti, pa se očekivana razlika u toksinima smanjuje.
CDC upozorava da kombinovanje više duvanskih proizvoda može povećati nikotinsku zavisnost i biti povezano sa nepovoljnim zdravstvenim posljedicama. Dokazi da uređaji za zagrijavanje duvana pomažu u prestanku pušenja ostaju nedovoljni, što potvrđuje i Cochrane. U ovom poređenju zato je fokus na razlikama između dvije vrste emisija i posljedične izloženosti, a ne na terapiji odvikavanja.
Konačan odgovor koji dokazi danas dozvoljavaju
Bezdimne alternative koje zagrijavaju duvan i cigarete nisu ista kategorija izloženosti. Cigareta sagorijeva duvan, a upravo sagorijevanje stvara visoke nivoe mnogih toksina koji su povezani sa bolestima izazvanim pušenjem. Uređaji za zagrijavanje duvana uklanjaju taj proces i zato njihove emisije generalno sadrže niže nivoe velikog broja štetnih jedinjenja.
To je dovoljno snažan dokaz da se za punoljetnog pušača koji bi inače nastavio da puši zagrijavani duvan može posmatrati kao manje štetna opcija u odnosu na cigarete. Najjači dio te tvrdnje odnosi se na hemiju emisija i biomarkere izloženosti. Dokazi o biomarkerima potencijalne štetnosti i stvarnim dugoročnim bolestima još su slabiji i kraći.
Najprecizniji zaključak zato staje u jednu granicu koju ne treba preskakati. Niža izloženost mnogim toksinima predstavlja važnu prednost u odnosu na nastavak pušenja, ali ne može automatski da se prevede u isti procenat manjeg rizika od bolesti. Potpuni prestanak upotrebe duvana i nikotina nosi najmanji rizik, dok za one koji nastavljaju da koriste duvan razlika između sagorijevanja i zagrijavanja ostaje zdravstveno relevantna.
