Univerzitet Crne Gore (UCG) nema zaokružen sistem za prepoznavanje, prijavljivanje, procjenu i upravljanje sukobom interesa, zbog čega odnosi koji mogu uticati na nepristrasnost zapošljavanja, napredovanja i odlučivanja često ostaju izvan institucionalne kontrole. Problem nije samo u tome što pojedine situacije nijesu zabranjene, već što UCG nema mehanizme da utvrdi jesu li problematične.
To je jedan od ključnih nalaza analize Centra za građansko obrazovanje (CGO) „Kada pravila ćute o sukobu interesa - Normativne praznine na UCG-u, uporedna analiza i preporuke za akademski integritet“, čiji su autori Jovana Radulović, Ivan Kašćelan i Oscar Berisha.
Kako ističu, CGO je tokom 2026. godine ukazivao na manjkavosti normativnog okvira UCG-a u ovoj oblasti i u januaru uputio inicijativu za njegovo unapređenje sa konkretnim preporukama.
„UCG na tu inicijativu nije odgovorio, a novi Statut, usvojen u junu 2026. godine, propustio je priliku da ove praznine otkloni. Umjesto toga, u oblasti sukoba interesa gotovo su doslovno zadržana rješenja iz Statuta iz 2015. godine. Važeći Statut sukob interesa pominje na svega nekoliko mjesta i to prvenstveno kao mogući osnov za razrješenje člana Upravnog odbora, rektora i dekana, odnosno direktora“, navodi se u saopštenju koje potpisuje asistentkinja na projektima CGO Milica Borozan.
Međutim, kako dodaju, ne definiše sukob interesa ni povezana lica, ne propisuje obavezu njegovog prijavljivanja, postupak procjene, niti pravila o izuzeću iz odlučivanja.
„Čak je i zabrana srodstva ograničena na recenzente prilikom izbora u akademsko zvanje, dok se ne odnosi na članove komisija, vijeća ili Senata koji učestvuju u istom procesu odlučivanja“, kazali su iz CGO-a.
Stoga je, kažu, u središtu analize razlika između „nije zabranjeno“ i „nije problematično“. U praksi UCG-a odsustvo izričite zabrane nerijetko postaje argument da nema problema, umjesto razlog da se procijeni rizik po nepristrasnost. No, dodaju, normativna praznina nije dokaz da sukob interesa ne postoji, jer ona samo omogućava da potencijalno problematični odnosi ostanu neprijavljeni, neprocijenjeni i bez institucionalne reakcije.
"Analiza kroz konkretne slučajeve pokazuje koliko je takav pristup rizičan. Evidentirane su situacije istovremenog obavljanja nastavnih, studentskih i upravljačkih uloga, angažovanja i zajedničkog odlučivanja porodično povezanih lica, kao i odlučivanja o akademskom napredovanju zapošljenih od strane lica sa kojima su u aktivnim sudskim sporovima, što posebno na težini ovo dobija nakon novog Statuta UCG-a, prema kojem neizbor u više akademsko zvanje, pod određenim uslovima, može voditi i prestanku radnog odnosa. Kada odluka više ne određuje samo akademsko napredovanje već može uticati i na radni status, standardi nepristrasnosti i zaštite od sukoba interesa moraju biti još stroži, a to na UCG izostaje. Pri tom, sama porodična, profesionalna ili druga povezanost ne znači automatski nezakonitost ili pristrasnost, ali bez obaveze njenog prijavljivanja, institucionalne procjene i izuzeća kada je ono potrebno, nema ni garancija da su postupci zaštićeni od stvarnog, potencijalnog ili prividnog sukoba interesa". saopštili su iz CGO-a.
Kako dodaju, analiza ukazuje i na raskorak između evropskih standarda koje UCG formalno prihvata i njihove primjene. UCG je usvojio HRS4R okvir i OTM-R politiku, a 2020. godine dobio je i priznanje Evropske komisije HR Excellence in Research. Ipak, ti standardi nijesu pretočeni u konkretne procedure za upravljanje sukobom interesa, jer nema obaveznih izjava članova komisija, jasnih procedura prijavljivanja i izuzeća, niti sistemskog praćenja njihove primjene. Formalno postojanje propisa i evropskih oznaka ne može biti zamjena za mehanizme koji obezbjeđuju nepristrasnost u konkretnim postupcima.
"Uporedna analiza pokazuje koliko UCG zaostaje za praksama drugih univerziteta. Na primjer, Univerzitet u Ljubljani obavezuje zapošljene da prijavljuju okolnosti koje mogu predstavljati sukob interesa i uvodi planove upravljanja rizicima, Univerzitet u Beogradu široko definiše povezana lica, uključujući partnerske, kumovske, prijateljske i druge odnose, dok Sveučilište u Zagrebu prepoznaje čak i antagonizam kao mogući izvor pristrasnosti. Evropski univerziteti, među kojima su Kembridž, LSE, Karlov univerzitet, Jagelonski univerzitet, Univerzitet Southampton, City St George’s University of London i Sveučilište u Rijeci, dodatno koriste pisane izjave o sukobu interesa, izuzeće iz odlučivanja, eksterne članove komisija, registre prijavljenih sukoba i monitoring primjene pravila. Zajedničko razvijenijim sistemima jeste jednostavno pravilo: sukob interesa ne čeka se da proizvede spornu odluku, već se njime upravlja prije nego što do toga dođe", navode oni.
Zato, naglašavaju, CGO preporučuje da UCG, kao prvi korak, donese poseban Pravilnik o sprječavanju i upravljanju sukobom interesa, kojim bi se definisali stvarni, potencijalni i prividni sukob interesa, kao i krug povezanih lica i odnosa. Pravilnik bi trebalo da uvede obavezne pisane izjave o sukobu interesa za članove komisija i drugih tijela odlučivanja, jasne procedure izuzeća, ograničenja nespojivih uloga, centralni registar prijavljenih sukoba interesa i odgovornost za neprijavljivanje ili kršenje pravila o izuzeću. Paralelno, potrebno je uskladiti Statut, Etički kodeks, OTM-R politiku i druge interne akte, uvesti planove upravljanja rizicima na svim organizacionim jedinicama, obuke za zapošljene i članove komisija, povjerljiv mehanizam za prijavljivanje nepravilnosti, kao i redovni monitoring koji bi pokazao ne samo da pravila postoje, već i da se primjenjuju.
Cilj nije dodatna birokratizacija UCG-a, već sistem u kojem se nepristrasnost ne pretpostavlja nego dokazuje kroz jasna i provjerljiva pravila. Akademska autonomija ne podrazumijeva autonomiju od odgovornosti. Naprotiv, jasna pravila o sukobu interesa štite Univerzitet od nepotizma, favorizovanja, privatnih interesa i sumnje da se akademske odluke donose prema vezama, a ne prema zaslugama.
CGO poziva rukovodstvo UCG-a da preporuke iz analize pretoči u obavezujuća pravila i procedure. UCG koji se poziva na evropske standarde mora ih primjenjivati tamo gdje su najvažniji - u odlučivanju o tome ko se zapošljava, ko napreduje, ko upravlja i ko odlučuje o drugima. U protivnom, dok pravila o sukobu interesa ćute, prostor za sumnju u nepristrasnost, ali i loše prakse, ostaje širom otvoren.
