Zakonodavni i institucionalni okvir Crne Gore za zaštitu ljudskih prava tokom 2025, u velikoj mjeri je uspostavljen, ali je potreban veći napor da se u potpunosti primijeni i da se obezbijedi pristup pravdi i ostvarivanje prava u upravnim i sudskim postupcima, posebno kada je riječ o osobama u ranjivom položaju. To je ocjena iz godišnjeg izvještaja Evropske unije o ljudskim pravima i demokratiji u svijetu za 2025, koji je Evropska služba za spoljne poslove (EEAS) objavila 11. avgusta. Izvještaj, koji potpisuje visoka predstavnica EU Kaja Kalas, sadrži posebno poglavlje o Crnoj Gori, a fotografija sa marša povodom Međunarodnog dana žena 2025. u Podgorici našla se na njegovoj naslovnici (autor Filip Roganović).
Ranjive grupe i međunarodne preporuke
Kao ključnu manjkavost, izvještaj izdvaja položaj najranjivijih. Romi i Egipćani, osobe s invaliditetom i LGBTI osobe, navodi se, i dalje su izloženi diskriminaciji, govoru mržnje i zločinima iz mržnje. Brisel poručuje da Crna Gora mora efikasno da postupa po svim preporukama Evropskog komiteta za sprečavanje mučenja i nečovječnog ili ponižavajućeg postupanja (CPT), Evropske komisije protiv rasizma i netolerancije (ECRI) i Grupe eksperata za borbu protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici (GREVIO).
Kao pomak u zakonodavstvu, izvještaj bilježi da je Skupština u decembru 2025. usvojila novi zakon o zabrani diskriminacije, usklađen s pravnom tekovinom EU i evropskim standardima.
Institucije i slučaj Ustavnog suda
Funkcionisanje demokratskih institucija ocijenjeno je kao „uglavnom stabilno“, uz ogradu da je opterećeno ponavljajućim izazovima zbog polarizovane političke situacije, pa institucije, kako se navodi, ostaju ranjive na političke krize i blokade. Vladajuću većinu, opisanu kao raznorodnu koaliciju, izvještaj ocjenjuje relativno stabilnom uprkos povremenim političkim tenzijama.
Kao ozbiljan presedan, podsjeća se, da je nakon sporne odluke Skupštine iz decembra 2024. da jednostrano proglasi penzionisanje sudije Ustavnog suda nastupila institucionalna i politička kriza, u kojoj je opozicija nekoliko mjeseci blokirala rad parlamenta, uz zabrinutost za poštovanje nezavisnosti Ustavnog suda i načela podjele vlasti iz Ustava. Ta odluka, navodi Brisel, nije bila u skladu sa procedurom predviđenom Ustavom, što je u junskom mišljenju potvrdila i Venecijanska komisija. Uz tu ogradu, izvještaj konstatuje da je parlament radio redovno, uglavnom uz konsenzus o ključnim reformama vezanim za EU.
Izborno zakonodavstvo
U oblasti izbora, izvještaj navodi da je Skupština u julu usvojila izmjene izbornog zakonodavnog okvira kojima su djelimično ispunjene dugogodišnje preporuke OEBS-ove Kancelarije za demokratske institucije i ljudska prava (ODIHR). Te izmjene, kako se precizira, obuhvataju nadzor nad finansiranjem kampanje i medijima, unapređenje integriteta izborne administracije, povećanje rodne kvote na izbornim listama i uvođenje jedinstvenog izbornog dana za lokalne izbore. Konstatuje se da nacionalnih izbora nije bilo, da se lokalni izbori održavaju gotovo svaka tri mjeseca, te da izbori u Kotoru i u Šavniku nijesu okončani.
Pregovori i poglavlje 23
Djelovanje EU u Crnoj Gori, navodi se, nakon ispunjenja privremenih mjerila i dalje je usmjereno na završna mjerila u oblasti temeljnih prava, u okviru poglavlja 23 pristupnih pregovora. Ona se odnose na usklađivanje s pravnom tekovinom EU i međunarodnim standardima u pogledu djelotvorne primjene ljudskih prava, procesnih garancija, zaštite manjina i kulturnih prava, te zaštite od diskriminacije, uključujući rasizam, ksenofobiju i rodnu ravnopravnost.
Uz redovan politički dijalog, EU projekte i saradnju s međunarodnim organizacijama i civilnim društvom, Brisel je, kako se navodi, nastavio pomno da prati stanje ljudskih prava u okviru pregovora pod poglavljem 23 (pravosuđe i temeljna prava). Crna Gora učestvuje u Procesu stabilizacije i pridruživanja i u načelu ispunjava obaveze iz tog sporazuma, dok je usporavanje usklađivanja zakonodavstva na pojedinim poglavljima početkom 2025, prema izvještaju, bilo posljedica domaćih političkih izazova.
Novac EU vezan za konkretne zakone
Dio finansijske podrške EU izvještaj direktno povezuje sa zakonskim pomacima. Kroz Horizontalni instrument Savjeta Evrope za Zapadni Balkan i Tursku Faza III, za koji je za Crnu Goru izdvojeno pet miliona eura, omogućeno je usvajanje izmjena Krivičnog zakonika u skladu sa preporukama Savjeta Evrope o suzbijanju diskriminacije i govora mržnje. Sredstva EU (IPA III, preko UNDP-a) pratila su izradu Strategije za istraživanje ratnih zločina 2024-2027. i njenog akcionog plana, a u oblasti borbe protiv korupcije i ekonomskog kriminala okončane su tri sektorske procjene rizika od pranja novca povezanog s korupcijom na visokom nivou, preko rizika vezanih za gotovinu i neformalnu ekonomiju, do finansiranja terorizma preko neprofitnih organizacija i platnih institucija.
Izmjenama Zakona o besplatnoj pravnoj pomoći, kako se ocjenjuje, znatno su unaprijeđeni uslovi za pristup pravdi za najranjivije kategorije žrtava krivičnih djela.
Žrtve, rodno nasilje i pravno prepoznavanje roda
Kao značajan korak ka sveobuhvatnom sistemu zaštite prava žrtava, izvještaj navodi izradu prve Nacionalne strategije o pravima žrtava u Crnoj Gori, usvojene 25. decembra 2025. U kontekstu zaštite žrtava razvijene su i smjernice za odmjeravanje kazni u slučajevima seksualnog i rodno zasnovanog nasilja. Uz podršku EU, Ministarstvo ljudskih i manjinskih prava finalizovalo je nacrt zakona o zabrani diskriminacije koji je Skupština usvojila u decembru, a podržan je i rad radne grupe koja je pripremila nacrt zakona o pravnom prepoznavanju roda.
Civilno društvo
Nevladine organizacije, ocjenjuje se, uglavnom djeluju u podsticajnom okruženju, ali je njihovo uključivanje u kreiranje politika formalizovano, a povremeno formalno i ne odvija se dosljedno, pa su potrebni dodatni napori kako bi saradnja vlasti i civilnog sektora bila suštinska i smislena.
Multilateralni kontekst i neispunjene obaveze
Crna Gora, prema izvještaju, nastavlja da ispunjava međunarodne obaveze u oblasti ljudskih prava i blisko sarađuje s EU u multilateralnim tijelima, kao i s UN-om, Savjetom Evrope i Evropskim sudom za ljudska prava. U potpunosti se pridružuje izjavama EU o ljudskim pravima, uključujući restriktivne mjere povodom ruske agresije na Ukrajinu, i ratifikovala je većinu ključnih međunarodnih instrumenata. Kao neispunjene obaveze, Brisel navodi da Crna Gora još nije ratifikovala Protokol iz 2014. uz Konvenciju Međunarodne organizacije rada o prinudnom radu iz 1930, te da mora unaprijediti mehanizme izvještavanja UN-ovim tijelima i praćenja njihovih preporuka.
Za detaljniju sliku, izvještaj upućuje na Izvještaj Evropske komisije o Crnoj Gori za 2025.
Pozicije i novac
Prema indeksima koje izvještaj citira, Crna Gora je 37. na Svjetskom indeksu slobode medija Reportera bez granica, 55. na Indeksu vladavine prava World Justice Projecta i 65. na Indeksu percepcije korupcije Transparency Internationala; na alatu CIVICUS dobila je ocjenu 77/100, što označava „suženi“ građanski prostor.
Iz Instrumenta za reforme i rast za Zapadni Balkan Crnoj Gori je, navodi se, već isplaćeno 20,9 miliona eura kao zajam državnom budžetu.
Za pravosuđe i temeljna prava izdvojeno je pet miliona eura za pravdu, borbu protiv korupcije i organizovanog kriminala i promociju ljudskih prava (raznolikost, ravnopravnost, sloboda izražavanja, socijalna inkluzija), kroz Horizontalni instrument Savjeta Evrope za Zapadni Balkan i Tursku (Faza III), čime su, kako se navodi, omogućene izmjene Krivičnog zakonika o suzbijanju govora mržnje, ali i dodatnih 0,15 miliona eura za nezavisno i profesionalno sudstvo (NDICI, Tematski instrument za ljudska prava i demokratiju).
Nezavisni mediji i civilni akteri dobili su milion eura za aktivnosti do kraja 2027. Izvještaj za tu stavku ne ponavlja naziv instrumenta, ali je smješta u isti pasus s podrškom iz IPA III Instrumenta za civilno društvo i medije.
Za mlade i lokalne zajednice izdvojeno je oko milion eura za jačanje omladinskih mreža i osnaživanje mladih i 0,5 miliona eura za ruralni razvoj koji vode lokalne zajednice (IPA III, Instrument za civilno društvo i medije).
Za rodno zasnovano nasilje i zaštitu novinara namijenjeno je 1,07 miliona eura - za izbornu reformu, borbu protiv nekažnjivosti i rodnog nasilja i zaštitu novinara, uključujući na internetu, te jačanje istraživačkog novinarstva (NDICI, Tematski program za ljudska prava i demokratiju). Takođe, 0,5 miliona je određeno eura za ženske organizacije, kroz direktnu dodjelu ugovorenu 2025.
