Broj građana starijih od 60 godina, u odnosu na ukupan broj stanovništva, povećava se godinama unazad. Ta grupa građana u 1953. godini iznosila je 10,42 odsto ukupnog stanovništva, u 1991. učešće je bilo 12,78 posto, a 2003. godine16,67 procenata.
Starenje stanovništva sobom nosi brojne nove izazove u obezbjeđivanju podrške i zaštite starijih i starih građana, ne samo u oblasti socijalne zaštite, već i u drugim oblastima života, a posebno u oblasti zdravstvene zaštite (gdje se povećava zahtjev za obezbjeđenjem njege i očuvanjem mobilnosti i zdravlja starijih) i u oblasti penzijsko-invalidskog osiguranja.
Kroz reformu sistema socijalne zaštite država nastoji da deinstitucionalizuje zaštitu starih i svede je na lokalni nivo, u smislu poboljšanja kvaliteta življenja u njihovom prirodnom okruženju, smanjujući rizik od smještaja starih u ustanove.
Analiza „Nalazi i preporuke za razvoj socijalnih servisa u lokalnoj zajednici“ pokazala je da su prepoznate prioritetne grupe korisnika stari samohrani, pogotovu u udaljenim planinskim selima i siromašni stari. Prema navodima pružaoca usluga, u posebno teškom položaju su i samohrani stari u užem gradskom jezgru. Pružaoci usluga prepoznaju da je posebno ugrožena grupa dementnih starih za koja ne postoje adekvatne usluge ni potrebni institucionalni kapaciteti za njihovo zbrinjavanje.
Direktor Direktorata za socijalnu i dječiju zaštitu u Ministarstvu rada i socijalnog staranja Goran Kuševija podsjeća da je Vlada usvojila Strategiju za stara lica za period 2013-2016.
- Reforma sistema socijalne i dječije zaštite, komponenta dva, koju sprovodimo sa UNDP, predviđa dodjelu grant šema, gdje se odvajaju sredstva za podršku servisa za stara lica – objašnjava Kuševija.
Dodaje da je otvoren dnevni centar u Nikšiću, ističući podršku geronto programa u više opština
- Iz grant šema novac dobija nevladin sektor kako bi sproveli geronto program sa lokalnim samouprava i Karitasom. To finansijski podržava Ministarstvo rada i socijalnog staranja i UNDP - pojašnjava Kuševija.
Gerontodomaćice
- Socijalna zaštita starih lica usmjerena je na omogućavanje starijim i starim osobama da ostanu aktivni članovi društva koliko god je to moguće, da slobodno biraju svoj stil života i da vode nezavisan život u svom domu i prirodnom okruženju koliko god je to moguće, kao i na poštovanje privatnosti i obezbjeđivanje učešća u uslovima života starih lica u instituciji socijalne zaštite - kaže se u Vladinoj Strategiji za zaštitu starih 2013-2016.
Novi Zakon o socijalnoj i dječjoj zaštiti usmjeren je na obezbjeđivanje osnovnih prava: prava na materijalna davanja i prava na usluge socijalne i dječje zaštite.
Najčešći oblik socijalne brige o starima je pomoć u kući koju pružaju gerontodomaćice. Sa tim projektom, kao pilot programom, prije više od deset godina Zavod za zapošljavanje je startovao u Baru. Iako nacionalnoj službi zapošljavanja ne pripada taj segment djelatnosti, oni su pokazali da je socijalna zaštita prostor za otvaranje novih radnih mjesta.
Koordinator projekta u ZZZ Stevo Lazarević ističe da je Zavod ,,proizveo“ novo zanimanje, koje je bilo deficitarno na tržištu rada. Obučeno je na stotine nezaposlenih žena, a potom zaposleno o trošku Zavoda.
- Rad gerontodomaćica nije ukinut, samo je njihov broj redukovan zbog kresanja našeg budžeta. Zavod sada finansira zarade 29 gerontodomaćica. U Crnoj Gori ih radi više od 130, a njihove plate obezbjeđuju lokalne samouprave i Karitas – naglašava Lazarević.
Domovi
U Crnoj Gori postoje tri doma koji smještaju stare ljude: u Risnu za 300 korisnika, Bijelom Polju kapacitet je 350 mjesta, gdje boravi 121 osoba i specijalni zavod Komanski most u Podgorici, u kojem trenutno boravi 115 korisnika.
Posebno je otežan smještaj starih lica sa demencijom i sa duševnim oboljenjima, koji su jedna od najugroženijih grupa, kao i samohrani i hronično i mentalno oboljeli, koji u sadašnjem sistemu ne mogu da dobiju adekvatnu podršku.
Direktor Doma starih ,,Grabovac“ u Risnu Zoran Vukićević kaže da na mjesto čeka 20 do 30 ljudi.
- Otvaranjem Doma u Bijelom Polju bili smo neko vrijeme rasterećeni. Međutim, posljednja tri mjeseca interesovanje se značajno povećalo. One najhitnije slučajeve smještamo i u roku od 24 sata odgovaramo zahtjevima centara za socijalni rad kada se radi o dramatičnim slučajevima – ističe Vukićević, dodajući da dvije godine nijesu imali listu čekanja.
Prema njegovim riječima domovi u Risnu i Bijelom Polju počinju da kreiraju politiku zaštite starih. Ne uzimamo, kaže, gotova rješenja, aktivno učestvujemo u izradi strategije, koja je realna, održiva i izvodljiva.
Cijene
Smještaj u odjeljenju palijativne njege, gdje su nepokretni, neško pokretni i na odjeljenju demencije košta 450 eura, a za fizički i psihički očuvane cijena smještaja je 300 eura. Cijena obuhvata medicinsku brigu 24 sata, zatim kulturno-zabavne aktivnosti, tri obroka…
Najveće interesovanje je za smještaj na Odjeljenje za demenciju.
Ukoliko su u Domu lica u stanju socijalne potrebe i ukoliko nemaju zakonskih obaveznika izdržavanja država njihove troškove pokriva preko centara za socijalni rad.
Način plaćanja, pojašnjava Vukićević, ne utiče na kvalitet usluga, koje su iste i za onoga za koga država plaća i onoga koji sam finansira. Direktor ističe da su veoma dinamične aktivnosti u Domu, organizuju se često izleti, putovanja. On najavljuje povodom Međunarodnog dana starih, 1. i 2. oktobra, regionalnu konferenciju o kvalitetu života starih, sa posebnim osvrtom na lica oboljela od demencije smještena u Domu.
Predavači i učesnici na konferenciji biće istaknuti stručnjaci iz oblasti socijalne i zdravstvene zaštite starih iz Crne Gore, Srbije, Makedonije, Bosne i Hercegovine, Slovenije, Hrvatske, Holandije.
Tokom konferencije biće organizovana prodajna izložba radova korisnica i korisnika iz domova u Risnu, Novom Bečeju, Mariboru, Banja Luci i Sarajevu, kao i folklorna priredba.
Domu ,,Grabovac“ sertifikat kvaliteta
Uvođenjem novih oblika rada sa korisnicima: terapijske zajednice, radne terapije, okupacione terapije u značajnom stepenu je, kako tvrdi direktor, poboljšan kvalitet rada, što omogućuje njihovu bržu adaptaciju i bolju samokontrolu kao i značajno poboljšanje funkcionisanja domske zajednice.
Posljednjih desetak godina u Domu ,,Grabovac“ dosta je urađeno na edukaciji radnika što je suštinski promijenilo način brige o korisnicima Doma, ali i veliki angažman zaposlenih.
Rad u ovakvoj ustanovi podrazumijeva visok profesionalizam i posebno psiho-fizički angažman.
Dom starih 1. oktobra, na Međunarodni dan starih, treba da dobije sertifikat ISO 9001 (QMS – sistem kvaliteta ). To je standard u oblasti socijalne zaštite, pružanja usluga, kvaliteta kontrole, rada i menadžmenta.
- Pred nama je bio dosta težak i zahtjevan posao, na kome smo radili dvije i po godine. Projekat je finansirala Fondacija ,,Grabovac“ iz Amsterdama - kaže direktor Vukićević.
Najstariji građani u Pljevljima, Plužinama, Šavniku i Žabljaku
Statistički podaci ukazuju da postoje dvije grupe opština u kojima je udio stanovništva starijeg od 65 godina visok i daleko viši od državnog nivoa. U prvu grupu izrazito starih opština prema procentu građana starijih od 65 godina spadaju četiri opštine sjevernog regiona: Plužine 29 odsto, Šavnik 27,5, Žabljak 26,3 i Pljevlja 24,5 procenata.
U drugoj grupi opština sa starijim stanovništvom od državnog prosjeka su: Andrijevica, Kolašin, Cetinje, Herceg Novi i Kotor, gdje je udio građana starijih od 65 godina oko 22 odsto.
Najviše građana starijih od 75 godina živi u Pljevljima, Plužinama, Šavniku i Žabljaku.
Na sjeveru nema socijalnih servisa
Socijalne usluge na lokalnom nivou realizuju se u 17 opština, na čijem obezbjeđivanju je zaposleno 526 lica, i angažovano 656 volontera. Najviše je usluga za stare. Najzastupljenija je usluga pomoći u kući koju obezbjeđuju 22 pružaoca usluga. Koncipirane su u skladu sa potrebama korisnika u sredinama u kojima se obezbjeđuju i nose različite nazive. Koristi ih ukupno 1.189 starih osoba.
Potom slijedi usluga dnevni centar - dnevni boravak u Pljevljima, Nikšiću i Baru, za 140 korisnika. Topli obrok i savjetodavno terapijske usluge koristi 870 starih osoba.
Na sjeveru zemlje skoro da i nema razvijenih usluga za stare, iako je u tom dijelu najizraženije starenje stanovništva i najveći procenat zastupljenosti starih građana. Jedino su u opštini Pljevlja registrovane tri usluge za stare, u Šavniku jedna, dok u Plužinama, Adrijevici i Kolašinu nema razvijenih usluga. Najviše usluga za stare prepoznato je na jugu zemlje - 41 odsto registrovanih usluga.
