Bila je sezona pred monsun, a u Nju Delhiju je bilo sparno kada je profesor Dan Šrag sa Univerziteta Harvard stigao u indijsku prijestonicu kako bi održao uvodno predavanje na klimatskoj konferenciji u martu 2025. godine, prenosi BBC.
Temperatura je već prelazila 30 °C – dovoljno visoka da se osjeti prvi nalet leta, posebno u zemlji u kojoj, kako Šrag napominje, velika većina stanovništva nema klima-uređaje.
Prethodnog leta temperatura u gradu dostigla je čak 52 °C, što Šrag opisuje kao „ludilo“.
Ali možda je još neobičnije to što te temperature nisu ni približno visoke koliko bi se očekivalo prema nekim predviđanjima. Kako je Šrag istakao u svom predavanju, klimatski trend u Indiji ne prati isti obrazac kao u ostatku svijeta.
Nova istraživanja pokazuju da se Indija zapravo zagrijeva sporije od globalnog proseka.
Iako se u toj zemlji redovno bilježe temperature od oko 40 i više stepeni, prosječna temperatura porasla je za manje od 0,9 °C od početka 20. vijeka.
Istovremeno, planeta se od 1980. godine zagrijala za 1,4 °C za manje od 50 godina.
Neobično, zar ne? Razlika se jasno vidi na mapi svijeta koju je NASA napravila kako bi prikazala promjene temperatura između 1980. i 2025. godine. Tople boje, poput crvene i narandžaste, označavaju porast temperature, dok plava i zelena pokazuju pad.
„Možete vidjeti znatno manje zagrevanje, ili čak izostanak zagrijevanja, iznad Indije tokom ovog perioda“, kaže dr Bendžamin Kuk, istraživač klimatskih promjena u NASA-inom Institutu za svemirske studije Godard i Univerzitetu Kolumbija.
„Rupa zagrijavanja“
Neki stručnjaci ovu klimatsku pojavu sada nazivaju „rupom zagrijavanja“, izraz koji je upotrebljen i u nedavno objavljenom dokumentu Šragovih kolega sa Harvarda.
U dokumentu se navodi da je pojava uglavnom posljedica slabog zagrijevanja, pa čak i zahlađenja u sjevernim djelovima zemlje tokom sušne indijske zime.
Iako niko ne zna tačno šta je uzrokuje, postoji nekoliko teorija.
Ovo je važno jer nešto trenutno štiti 1,5 milijardi stanovnika Indije od punog uticaja klimatskih promjena. Ako taj faktor nestane, već sada nepodnošljivo visoke temperature mogle bi postati smrtonosne.
Dakle, šta stoji iza „rupe zagrijavanja“? Postoji li dobar razlog zbog kojeg se Indija zagrijeva tako sporo ili je reč samo o prolaznom odstupanju u klimatskim podacima?
Neki stručnjaci već odbacuju mogućnost da je riječ samo o statističkoj slučajnosti. Među njima je i Kuk, koji kaže da je to moguće, ali malo vjerovatno.
Ako je fenomen, kako su neki naučnici sugerisali, povezan s položajem Indije u tropskom pojasu ili sezonom monsuna, sličnu pojavu trebalo bi da vidimo i drugdje.
„Na primjer u jugoistočnoj Aziji ili južnoj Kini. To su drugi tropski, monsunski regioni u istom području kao Indija, a tamo ne vidimo istu vrstu rupe zagrijevanja“, kaže Kuk.
To ukazuje na postojanje drugih, uvjerljivijih objašnjenja. Postoji nekoliko mogućih uzroka, ali Šrag smatra da su dva posebno važna.
Prvi je poljoprivreda, odnosno ogromne količine vode koje ona koristi.
Glavni osumnjičeni
Navodnjavanje je širom Indije od ključnog značaja za proizvodnju hrane, posebno na poljima pirinča i pšenice koja dominiraju poljoprivrednim pejzažima na sjeveru zemlje, poznatom i kao „žitnica Indije“.
Od 1960-ih godina voda se u velikoj mjeri crpi iz podzemlja kako bi se natopilo suvo zemljište koje van sezone monsuna gotovo da ne dobija kišu.
Međutim, izvlačenje podzemnih voda dovodi do isparavanja koje odvodi toplotu sa tla.
„Ideja je da se na zemljište nanese više vode, čime se povećava isparavanje, raste vlažnost vazduha i usporava rast temperature“, objašnjava Šrag. Sličan efekat postoji i u američkom „pojasu kukuruza“ na Srednjem zapadu, gdje podaci o temperaturama takođe pokazuju veliku „rupu zagrijevanja“.
Drugi glavni kandidat je zagađenje vazduha.
Čestice aerosola iz saobraćaja, industrije i drugih izvora zadržavaju se u atmosferi. To je štetno, ali istovremeno odbijaju sunčevu svetlost i na taj način djelimično neutrališu globalno zagrevanje, koje nastaje kada se više Sunčeve energije zadrži nego što se odbije.
Ironično, čišćenje vazduha može ubrzati zagrijevanje. Naučnici smatraju da se upravo to dešava u Kini, koja je posljednjih godina značajno smanjila emisije aerosola.
Moguće je da kombinovani efekat navodnjavanja i zagađenja vazduha bude veći od njihovog pojedinačnog uticaja. Barem tako sugeriše dokument Harvarda, zasnovan na još neobjavljenim podacima.
I Šrag smatra da oba faktora imaju ulogu.
„Po mom mišljenju, na osnovu onoga što sada znamo, oba objašnjenja vjerovatno doprinose manjem zagrevanju u odnosu na ostatak sveta“, kaže on.
Kuk je, međutim, nešto skloniji teoriji o uticaju navodnjavanja.
„Jedan od razloga je to što se ova rupa zagrijevanja pojavljuje tokom sušnijeg dijela godine. Kada je osnovno stanje suvo, uticaj dodavanja vode sistemu biće mnogo izraženiji“, kaže on.
Malo vjerovatan kandidat
Intenzivno navodnjavanje. Zagađenje vazduha. To i ne zvuči toliko neobično. Ali postoje i manje verovatne teorije.
Jednu od njih nedavno su izneli kineski istraživači, koji kao mogući razlog slabijeg zagrevanja Indije navode – ugljen-dioksid.
Čekajte, zar CO₂ obično nije glavni krivac za globalno zagrevanje? Jeste. Čak su i autori studije bili iznenađeni.
„Da, kada smo prvi put dobili taj rezultat, bili smo iznenađeni“, kaže dr Sja Kju sa Kineske akademije nauka u Pekingu.
Njihovo istraživanje, međutim, sugeriše da zbog specifičnosti geografije Indije CO₂ posredno pokreće niz procesa koji dovode do „intenzivnog stvaranja oblaka“. A oblaci, poput zagađenja, odbijaju Sunčevu svetlost.
Proces je složen, ali u suštini veća količina CO₂ povećava temperaturnu razliku između kopna i mora, što pokreće monsunske vetrove koji donose vlagu sa Arapskog mora na zapadu.
Vlažan vazduh se zatim podiže iznad Himalaja, stvarajući oblake. Mnogo njih.
Nije reč o tome da do zagrijavanja uopšte ne dolazi. Navodno je problem u tome što je krajnji efekat – zahlađenje.
Prema Kuku, ovaj mehanizam zvuči moguće.
„Ali ne znam da li bi zaista bio dovoljan da potpuno poništi efekat zagrijevanja izazvanog CO₂, posebno zato što je tokom sezone monsuna već veoma oblačno“, kaže on.
Kju smatra da bi ovaj efekat bio slabiji od uticaja zagađenja, ali dodaje da se ne može reći da li je manji i od uticaja navodnjavanja.
Iza maske
Bez obzira na uzrok, zabrinjava činjenica da „rupa zagrijevanja“ sugeriše kako su stvarne temperature u Indiji možda skrivene iza načina upravljanja zemljištem i lokalnih atmosferskih uslova, koji su podložni promjenama.
Ostaje da se vidi da li CO₂ zaista može da ublaži intenzivnije zagrijavanje. Ipak, čini se da su glavni faktori zagađenje vazduha i navodnjavanje, a oba bi u bliskoj budućnosti mogla da se smanje.
Zagađenje vazduha mora da se smanji kako bi Indija smanjila broj smrtnih slučajeva, kojih samo zbog aerosola ima oko milion godišnje. Istovremeno, podzemne vode jednostavno nestaju.
„Ti efekti će se smanjiti u narednih 50 godina“, kaže Šrag. „To znači da će se, iz perspektive Indije, zemlja vjerovatno zagrijavati brže od ostatka svijeta, jednostavno zato što je zagrijevanje do sada bilo potisnuto.“
Tokom 2024. godine, kada je temperatura dostigla 52 °C, najmanje 84 osobe umrle su od toplotnog udara u Indiji, a vjerovatno ih je bilo mnogo više. Naučnici upozoravaju da temperature iznad 40 °C, odnosno 35 °C kada je vlažnost visoka, mogu biti smrtonosne.
Međutim, zbog siromaštva, nedostatka klima-uređaja i potrebe da rade na otvorenom, Šrag kaže da većina stanovnika Indije, kao i južne Azije u celini, nema mogućnost da izbjegne vrućinu.
Tako se Indija, bez obzira na „rupu zagrijevanja“, i dalje suočava sa borbom za opstanak.
