Crna Gora opasno precjenjuje zvanični evropski napredak u odnosu na stvarne reforme, dok političke podjele, partitokratija i tolerisanje spornih nacionalističkih narativa dodatno podrivaju njen evropski put, ocjenjuje profesor na Univerzitetu Džons Hopkins Siniša Vuković.
On upozorava i na ranjivost crnogorskih institucija pred hibridnim djelovanjem i spoljnim uticajima, te ocjenjuje da država troši dragocjeni kredit koji Brisel neće unedogled tolerisati.
Vuković je u razgovoru za Standard ocijenio da je teza da „evropski put“ održava vladajuću većinu „opasna zabluda“, upozorio da sa približavanjem izbora slijedi dalja eskalacija populizma, demagogije i identitetskih tenzija, te poručio da veličanje presuđenih ratnih zločinaca nije „drugačije viđenje istorije“ i da je time drastično narušen međunarodni imidž Crne Gore. Govoreći o evropskim integracijama, naveo je i da iza odgađanja Međuvladine konferencije stoje ozbiljne političke i diplomatske blokade.
EVROPSKI PUT TALAC PARTIJSKIH INTERESA
Crna Gora je najavila zatvaranje još četiri pregovaračka poglavlja sa Evropskom unijom. Da li je takav tempo znak da je zemlja zaista ušla u završnu fazu evropskih integracija ili postoji opasnost da se politički napredak precjenjuje u odnosu na stvarne reforme?
VUKOVIĆ: Zatvaranje pregovaračkih poglavlja ne bi smjelo da stvori iluziju uspjeha. Istina je da je i na tom strogo tehničkom planu primjetan tek puzajući progres, što je najočitije u činjenici da se poglavlja ne zatvaraju ni približno obećanom dinamikom. U onom fundamentalnom smislu, Crna Gora zapravo nije uradila gotovo ništa da kapitalizuje istorijsku političku priliku koja joj se otvorila usljed globalnih geopolitičkih potresa. Na djelu je ponovo hronični paradoks ove vladajuće elite. U trenutku kada je neophodan odlučujući, snažan iskorak, državni aparat pokazuje neshvatljiv otpor, inerciju i političku kalkulaciju. Fokusiranje na simbolične briselske štrikove služi isključivo prikrivanju suštinske nespremnosti za dubinske reforme. Geopolitički prozor koji se otvorio zbog ruske agresije na Ukrajinu nije trajan i već se polako zatvara. Ako se pažljivo analiziraju signali, jasno se naziru obrisi novog raspoloženja unutar same Evropske unije, gdje entuzijazam za Zapadni Balkan ponovo splašnjava. Strateški prioriteti Unije usmjeravaju se ka pouzdanijim transatlantskim partnerstvima i unutrašnjoj konsolidaciji, dok region, pa time i Crna Gora, svojom neozbiljnošću, prevrtljivošću i stalnim recikliranjem kriza sam sebe iznova gura na marginu evropskih interesovanja. Umjesto da iskoristi ovaj geopolitički zamah i demonstrira beskompromisnu proaktivnost, aktuelna politička elita projektuje jedan ozbiljan balast. Čini se da hronična obmana od strane vladinih zvaničnika pretvara cjelokupan proces u niz neodgovornih obećanja koja se nikada ne materijalizuju. Za takvu seriju upropaštenih šansi niko ne preuzima političku odgovornost, niti postoji bilo kakav oblik institucionalne sankcije i odgovornosti. Stoga, ne samo da se opasno precjenjuje zvanični napredak u odnosu na stvarne reforme, već se zamagljuje činjenica da je država nedopustivo spora, trošeći onaj dragocjeni kredit koji Brisel neće unedogled tolerisati.
Istovremeno sa, uslovno rečeno, evropskim napretkom, politička scena u Crnoj Gori postaje sve napetija, a sve su vidljivije i trzavice unutar same vlasti u susret narednom izbornom ciklusu. Da li ove podjele mogu ugroziti stabilnost vlasti i evropski put Crne Gore ili će upravo članstvo u EU biti ono što će održavati ovu političku većinu na okupu?
VUKOVIĆ: Trzavice unutar vladajuće većine kojima svakodnevno svjedočimo nisu posljedica nekakvih suštinskih, konceptualnih razilaženja oko toga kako ubrzati ili sprovesti evropske integracije. One su isključivo izraz ogoljene borbe za partijski plijen i grčevitog repozicioniranja pred naredni izborni ciklus. Riječ je o izrazito heterogenoj i ideološki nekompatibilnoj političkoj grupaciji koju ne spaja nikakva zajednička, iskrena vizija evropske Crne Gore, već primarno goli interes raspodjele moći, uticaja i klijentelističko zaposjedanje državnih institucija. Teza da je “evropski put” ono što ovu većinu održava na okupu je u velikoj mjeri opasna zabluda, a često i svjesno plasiran politički spin. Evropska agenda za dobar dio, ako ne i za većinu aktuelne vlasti, ne predstavlja stvarno vrijednosno opredjeljenje, već samo neophodan retorički alat za obezbjeđivanje kakvog-takvog legitimiteta pred zapadnim partnerima. Pravi lijepak ove koalicije zapravo je duboka partitokratija. Onog trenutka kada taj proevropski narativ postane stvarna prepreka za partijske interese, a to se redovno dešava kada Brisel počne da zahtijeva mjerljive reforme, meritokratiju, depolitizaciju pravosuđa ili jasan raskid sa kleronacionalističkim praksama, mi vidimo kako taj fingirani evropski entuzijazam ekspresno splašnjava.
Ovakve podjele i stalno stanje unutrašnjih ucjena apsolutno ugrožavaju stabilnost države i direktno podrivaju njen evropski put. Mi na djelu imamo tihu paralizu sistema u kojem se svaka važnija državna odluka, svako imenovanje i svaki zakon mjeri isključivo kroz partijske kvote i uskostranačke kalkulacije. Kako se izborni ciklus bude približavao, možemo očekivati samo dalju eskalaciju populizma, demagogije i podgrijavanja identitetskih tenzija, jer je to jedini teren na kojem ovakva politička elita umije da mobiliše svoje biračko tijelo. U takvom ambijentu neprestane političke trgovine, nesigurnosti i odsustva državničkog formata, evropski put Crne Gore ostaje talac jedne duboko neozbiljne politike, dok se strateški interesi države i stvarni reformski procesi svakodnevno žrtvuju na oltaru dnevnog politikanstva.
Nakon smrti ratnog zločinca Ratka Mladića, u Crnoj Gori uslijedile su burne reakcije zbog poruka pojedinih političkih aktera, na koje je reagovala i Evropska komisija, poručivši da za takve stavove nema mjesta ni u EU ni u zemljama kandidatima. Koliko takve poruke mogu štetiti međunarodnom imidžu Crne Gore i njenim evropskim integracijama?
VUKOVIĆ: Reakcije koje smo vidjeli nakon smrti Ratka Mladića, a naročito poruke koje su dolazile od pojedinih političkih aktera bliskih vlasti, nisu samo incidentne izjave već simptom jedne duboke, sistemske regresije crnogorskog društva. Veličanje presuđenih ratnih zločinaca nije puko “drugačije viđenje istorije”, kako to pokušavaju predstaviti određeni politički centri. To je direktno i brutalno negiranje evropskog i civilizacijskog poretka. Kada jasne i nedvosmislene poruke iz Brisela o nekompatibilnosti ovakvih stavova sa evropskim vrijednostima naiđu na ignorisanje, pa čak i na cinizam ili relativizaciju u Crnoj Gori, to nanosi ogromnu, dugoročnu štetu državi. Međunarodni imidž Crne Gore je ovim drastično narušen. Umjesto države koja je do nedavno bila prepoznata kao promoter regionalne stabilnosti i antifašističkih vrijednosti, sada se partnerima šalje slika društva koje toleriše, a u nekim segmentima i afirmiše, politike zla i genocida.
Zapadne adrese vrlo precizno bilježe ko stoji iza ovakvih narativa, ko na njih odgovara mlako i kalkulantski, a ko cinično ćuti. Nema tog tehničkog zatvaranja poglavlja koje može neutralisati činjenicu da u srcu vladajuće strukture postoje snažni džepovi kleronacionalizma kojima su tekovine Haškog tribunala, pa time i temeljne evropske vrijednosti, apsolutno neprihvatljive. Ovaj problem je duboko vezan za proces evropskih integracija. EU integracije nisu samo ekonomski projekat; one počivaju na ideji pomirenja, antifašizma i jasne osude zločina. Tolerisanjem narativa koji slave ratne zločince, Crna Gora ne gubi samo kredibilitet već urušava onaj neophodni društveni konsenzus o tome kakvo društvo želi da postane. To jasno demonstrira licemjerje onog dijela političke elite koji se deklarativno zalaže za članstvo u EU, dok suštinski priželjkuje ideološki povratak u devedesete. Zato svaka ovakva situacija predstavlja direktan udarac na proces integracija, jer razotkriva suštinsku nespremnost države da napravi civilizacijski iskorak i preuzme evropski sistem vrijednosti.
CRNA GORA SVE RANJIVIJA U NOVOM GEOPOLITIČKOM OKRUŽENJU
U međuvremenu, premijer Milojko Spajić govorio je o pripremi hibridnog djelovanja i pokušajima destabilizacije Crne Gore, iako se o rizicima od takvih uticaja govori već duže vrijeme. Da li je riječ o novoj bezbjednosnoj prijetnji i ko bi, u regionalnom i geopolitičkom smislu, imao interes da uspori ili zaustavi Crnu Goru na putu ka EU?
VUKOVIĆ: Najnovije izjave premijera Spajića o pripremi hibridnog djelovanja ne predstavljaju nikakvu vrstu ozbiljne državničke detekcije nadolazećih izazova i problema za Crnu Goru, već kao ogoljeni politički cinizam. Ne smijemo zaboraviti da je do prije samo nekoliko mjeseci isti taj premijer sa podsmijehom odbacivao rasprave o ovim rizicima, pežorativno ih nazivajući “seoskim temama”. Njegova cjelokupna politička putanja popločana je banalizacijom i sistemskim potcjenjivanjem ovih prijetnji. On je na vlast došao i održava se na talasu populističke demagogije koja je stvorila plodno tlo i omogućila konsolidaciju metoda hibridnog djelovanja u Crnoj Gori. U periodu kada su se te prijetnje umnožavale, a zapadne adrese otvoreno alarmirale i ukazivale na potrebu da se situacija na terenu shvati krajnje ozbiljno, Spajić je, bilo sa pozicije ministra ili premijera, zajedno sa svojim koalicionim partnerima redovno nipodaštavao ta upozorenja. Njegov naprasni zaokret služi isključivo kao dimna zavjesa, jer on sada taj bezbjednosni narativ grubo instrumentalizuje kako bi kamuflirao neefikasnost i potpunu nesposobnost svoje vlade da napravi suštinski napredak na evropskom putu. Ono što do kraja demaskira njegove motive jeste činjenica da ovakvu izjavu nije pratio nikakav zvanični izvještaj, ozbiljna analiza ili sveobuhvatna procjena ovih prijetnji od strane Vlade, što bi svaka druga evropska država po automatizmu napravila.
Iza njegovog javnog upozorenja ne stoji jasna strategija, planiranje javnih politika niti adekvatno upravljanje resursima u cilju suprotstavljanja tako ozbiljnom riziku. Naprotiv, premijer je jednostavno dao izjavu i prešao na drugu temu. To je više nego dovoljan razlog da se ni on ni njegove riječi ne shvate ozbiljno, što je samo po sebi više nego alarmantno jer se na taj način direktno banalizuje sama uloga Vlade i države. Kada je riječ o akterima kojima je u interesu usporavanje ili zaustavljanje crnogorskog puta ka EU, adrese su sasvim jasne. Rusija kontinuirano koristi Zapadni Balkan kao poligon za iscrpljivanje Zapada, dok se na regionalnom nivou taj maligni uticaj savršeno poklapa sa interesima zvaničnog Beograda. Cilj centara moći u Srbiji, kao i njihovih proksija unutar same crnogorske vlasti, nije nužno formalno prekidanje evropskog puta, već njegovo potpuno obesmišljavanje. Njihov idealan scenario je Crna Gora koja je institucionalno disfunkcionalna, polarizovana i trajno zavisna, čime bi se faktički svela na satelitsku državu u okviru projekta “Srpskog sveta”. Sve to nas dovodi do pitanja institucionalne sposobnosti da se na te prijetnje odgovori. Realnost je poražavajuća jer su crnogorske institucije danas izrazito ranjive.
Bezbjednosni i obavještajni sektor godinama unazad tretira se isključivo kao partijski plijen i poprište političkih obračuna. Umjesto snažnog sistema nacionalne bezbjednosti, imamo aparat koji je duboko ispolitizovan i porozan za spoljne uticaje. U takvom ambijentu, država kojom upravljaju oni koji bezbjednosne izazove svode na dnevnopolitičku poštapalicu, objektivno nema ni političku volju ni stvarni operativni kapacitet da odbrani sopstveni suverenitet.
Ako pogledamo primjer Islanda i aktuelne debate o odnosu te zemlje prema Evropskoj uniji, šta nam to govori o današnjoj privlačnosti evropskog projekta i može li Crna Gora, kao mala država koja svoj strateški cilj vidi u članstvu, iz toga izvući neke pouke?
VUKOVIĆ: Slučaj Islanda i njegovog odnosa prema Evropskoj uniji predstavlja izuzetno važnu temu, ali je u crnogorskom kontekstu neophodno izbjeći opasnu zamku povlačenja lažnih paralela. Island sebi može priuštiti luksuz preispitivanja članstva iz pozicije izgrađene i stabilne države sa besprekornom vladavinom prava, funkcionalnim institucijama i visoko razvijenom ekonomijom. Za njih je odnos sa Briselom prvenstveno pitanje proračunate zaštite specifičnih nacionalnih i ekonomskih interesa, poput ribarstva, dok su njihovi demokratski temelji neupitni i nezavisni od formalnog članstva. Za razliku od Islanda, za Crnu Goru Evropska unija ne predstavlja samo ekonomsku nadgradnju, već jedini preostali emancipatorski i strateški okvir. Crnoj Gori proces integracija služi kao esencijalni mehanizam za uspostavljanje osnovnih demokratskih postulata i vladavine prava, onih istih vrijednosti koje aktuelna politička elita očigledno ne želi ili nije sposobna sama da izgradi. Ukoliko bi se u domaćoj javnosti počeo promovisati nekakav navodni islandski scenario u smislu iluzije da Crna Gora može komforno i suvereno egzistirati kao izolovana cjelina van EU, to bi bio put u katastrofu.
Institucionalno razorena, klijentelizovana i polarizovana Crna Gora van evropskog kišobrana ne bi postala nikakva funkcionalna oaza. Naprotiv, ona bi gotovo po automatizmu bila usisana u retrogradne i hegemonističke regionalne projekte, prvenstveno pod patronatom Beograda, čime bi njena nezavisnost bila faktički poništena i svedena na ljušturu. Prava pouka koju Crna Gora treba da izvuče iz primjera Islanda jeste da evropski projekat ostaje privlačan, ali da male države ne komuniciraju sa Briselom iz iste pozicije. Island nas uči da samo države sa jakim i nezavisnim institucijama mogu definisati svoje prioritete iz pozicije snage i sigurnosti. Za države sa endemskim institucionalnim slabostima i nedostatkom vizije kakva je danas Crna Gora, evropski put nema alternativu. Taj proces predstavlja jedinu branu od kretanja u pravcu potpunog državnog i društvenog urušavanja.
Kada sve ove procese stavimo u širi kontekst – odnose EU i Zapadnog Balkana, uticaj Srbije, bezbjednosne izazove, rat u Ukrajini i sve izraženije globalno geopolitičko nadmetanje, gdje danas vidite Crnu Goru na međunarodnoj sceni i kakvu bi poziciju mogla imati u narednih nekoliko godina?
VUKOVIĆ: U širem geopolitičkom kontekstu koji je dramatično izmijenjen ruskom agresijom na Ukrajinu, Crna Gora je nažalost doživjela ozbiljnu degradaciju svog međunarodnog ugleda i strateške pozicije. Ova ocjena se više ne oslanja samo na diplomatska upozorenja i izražavanja zabrinutosti, već na vrlo konkretne, mjerljive parametre naše međunarodne marginalizacije. Najočitiji dokaz je odgađanje Međuvladine konferencije sa EU planirane za septembar. Iako se to za domaću javnost pokušava zakamuflirati pričom o nedostatku vremena i briselskim tehničkim procedurama (poput čekanja na parlament Holandije), suština leži u ozbiljnim političkim i diplomatskim blokadama. Imamo situaciju da Hrvatska drži blokiranim izuzetno važno Poglavlje 31 (vanjska, bezbjednosna i odbrambena politika) i Poglavlje 14, i to ne samo zbog bilateralnih pitanja, već prevashodno zbog skandaloznih političkih poteza samog vrha crnogorske vlasti. Kada predsjednik Skupštine svojim izjavama povodom smrti presuđenog ratnog zločinca Ratka Mladića gazi osnovne evropske vrijednosti, to s pravom izaziva oštro negodovanje Zagreba i drugih članica EU, čime se direktno sabotira politički konsenzus neophodan za naš napredak.
Ova institucionalna paraliza jednako je razorna i kada je riječ o našem kredibilitetu unutar NATO saveza. Država koja pretenduje da bude pouzdan partner dolazi u apsurdnu situaciju da Vojska Crne Gore mora otkazati učešće na međunarodnoj vazduhoplovnoj vježbi u Grčkoj, isključivo zato što blokirani Savjet za odbranu i bezbjednost nije u stanju da blagovremeno donese odluku. Umjesto da iskoristi globalno zbijanje redova unutar evroatlantske zajednice kako bi se trajno pozicionirala, država je postala geopolitički ranjiva tačka. Naša aktuelna politika je konfuzna i lišena jasnog strateškog usmjerenja, te danas na međunarodnoj sceni ne djelujemo kao proaktivan subjekt, već podsjećamo na pasivan objekt čijom se unutrašnjom dinamikom manipuliše iz centara moći van njenih granica.
Globalno geopolitičko nadmetanje i bezbjednosni izazovi se na Zapadnom Balkanu primarno prelamaju kroz preklapanje ruskih asimetričnih interesa i regionalnih ambicija zvaničnog Beograda. Cilj tog sinhronizovanog uticaja jeste zadržavanje Crne Gore u stanju permanentne institucionalne slabosti, društvene polarizacije i političke zavisnosti. Aktuelna crnogorska elita, opterećena unutrašnjim ucjenama i sopstvenim ideološkim balastom, ne pokazuje ni političku volju ni državnički kapacitet da se takvim nasrtajima odupre. Naprotiv, mi svjedočimo tihoj kapitulaciji građanskog koncepta i puzajućoj integraciji Crne Gore u ideološki okvir “Srpskog sveta”. Kroz medijsku dominaciju, hibridno djelovanje i kontrolu ključnih političkih aktera, stvara se opasan privid evropskog puta, dok se suštinski razara suverenitet i sekularni karakter države.
Kada govorimo o poziciji Crne Gore u narednih nekoliko godina, nalazimo se pred istorijskom raskrsnicom sa vrlo suženim prostorom za manevar. Ukoliko se nastavi ova tendencija simuliranja reformi, kompromitovanja bezbjednosnog sektora i podilaženja retrogradnim ideologijama, Crna Gora rizikuje da postane svojevrsni trojanski konj unutar NATO saveza. U takvom scenariju, naša zemlja bi trajno ostala zaglavljena u evropskoj čekaonici, pretvorena u praznu institucionalnu ljušturu bez stvarnog zapadnog utemeljenja. Da bi izbjegla taj fatalni scenario, državi je neophodna hitna društvena i politička konsolidacija, kao i uspostavljanje jasne, vrijednosno profilisane politike koja će nepokolebljivo demonstrirati da suštinski pripada evropskom civilizacijskom krugu.
