Evropa na još jednu sezonu intenzivnih požara odgovara dodatnim ulaganjem u ono što već daje rezultate: više vatrogasnih ekipa, kvalitetniju opremu i bolju koordinaciju među nadležnim službama. Višedecenijska ulaganja u te kapacitete jedan su od razloga što požari na kontinentu nisu poprimili još veće razmjere.
Nedavno izrađena studija procjenjuje da bi godišnja opožarena površina u Evropi do 2100. godine mogla porasti za približno 39% ukoliko emisije ostanu niske. U scenariju visokih emisija, rast bi mogao iznositi oko 192%!
Drugi model procjenjuje koliko takva ulaganja zaista vrijede. Ona opožarenu površinu zadržavaju znatno ispod nivoa koji bi bio dostignut bez njih, ali njihov učinak slabi kako zagrijavanje postaje izraženije. Simulacije, međutim, ne mogu pokazati gdje se nalazi granica nakon koje ta ulaganja više nijesu dovoljna.
Vremenski uslovi podstiču rizik od požara u Evropi
Vreli i suvi dani, praćeni snažnim vjetrom, omogućavaju požaru da se brzo širi. Meteorolozi takve uslove ocjenjuju pomoću skale poznate kao indeks požarne opasnosti. Autori ga navode kao jedan od dva glavna faktora koji utiču na požare širom kontinenta. Drugi je količina novca koju društvo može izdvojiti za njihovo suzbijanje.
Tim koji je radio na uzradi studije je primijenio dva veoma različita modela požara u okviru istog simulatora vegetacije, testirajući ih kroz pet globalnih klimatskih modela i dva scenarija budućnosti. U prvom svijet odlučno smanjuje emisije, dok se u drugom to ne događa. Period od 2070. do 2100. godine upoređen je sa razdobljem između 2000. i 2030. godine.
Prvi model neposredno simulira plamen i gorivi materijal. Prema njegovim rezultatima, godišnja opožarena površina u Evropi početkom ovog vijeka iznosila je oko 1,8 miliona hektara. Do 2100. godine, u scenariju niskih emisija, ona bi porasla na 2,6 miliona hektara.
Scenario visokih emisija daje sasvim drugačiju sliku. Prema istom modelu, godišnja opožarena površina dostigla bi 5,3 miliona hektara, što je gotovo tri puta više nego danas. Razlika između dva scenarija iznosi oko 2,7 miliona hektara godišnje.
Požari stižu i do hladnijih djelova Evrope
Prema podacima Evropskog informacionog sistema za šumske požare, do 12. avgusta u Evropskoj uniji izgorjelo je oko 550.000 hektara. To je približnodva i po puta više od dvadesetogodišnjeg prosjeka za taj dio godine. Tome je prethodio niz evropskih ljeta obilježenih rekordnim vrućinama i megapožarima.
Projekcije pokazuju da se mijenja i geografska raspodjela požara. U uslovima snažnog zagrijavanja, model plamena i gorivog materijala predvidio je redovno pojavljivanje požara u djelovima zapadne Njemačke i Holandije, gdje su oni do sada bili veoma rijetki. Najizraženiji rast zabilježen je u podnožjima planina i na srednjim nadmorskim visinama, od Alpa i Pirineja do Karpata i skandinavskih planinskih lanaca.
Rezultati istraživanja pokazuju da bi do široko rasprostranjenog povećanja opožarenih površina moglo doći čak i pri relativno ograničenom zagrijavanju od oko 1,8°C. Ako, međutim, budemo ispuštali više emisija i globalna temperatura poraste za približno 3,6°C, požari će postati znatno učestaliji, naročito na području Mediterana i u velikom dijelu zapadne i centralne Evrope, uključujući oblasti koje do sada nisu često bile pogođene požarima.
Efikasnije upravljanje požarima smanjuje projektovane štete
Koautori iz Centra za biodiverzitet i klimatska istraživanja Senckenbergu Frankfurtu zasnovali su drugi model na drugačijoj pretpostavci. Istorijski podaci pokazuju da, kako neka država postaje bogatija, zdravija i obrazovanija, sve manji dio njene teritorije strada u požarima.
Kao pokazatelj svih tih okolnosti korišćen je Indeks ljudskog razvoja. On u ovom modelu predstavlja približnu mjeru resursa koje društvo može izdvojiti za prevenciju, rano otkrivanje i gašenje požara.
Ako bi taj indeks ostao na vrijednosti iz 2000. godine, u Evropi bi gorjele znatno veće površine. Ukoliko se pretpostavi da će nastaviti da raste, opožarena površina krajem vijeka bila bi oko 92% manja u scenariju niskih emisija i približno 72% manja u scenariju visokih emisija, u poređenju sa simulacijama u kojima je indeks zadržan na nivou iz 2000. godine.
To je ključni broj iz studije, ali uz njega dolazi i važno ograničenje. U uslovima snažnog zagrijavanja, aktivnost požara i dalje raste na oko 55% modelovanog područja, čak i kada se uzmu u obzir koristi od društvenog i ekonomskog napretka.
Dva modela dala su različite odgovore
U scenariju niskih emisija istraživački tim je dobio dva suprotna rezultata. Model plamena i gorivog materijala pokazao je rast opožarene površine, dok je model zasnovan na stepenu razvoja ukazao na njeno postepeno smanjivanje, sve do sredine vijeka.
Takav rezultat drugog modela sam po sebi nije neobičan. On odgovara pojavi poznatoj kao paradoks šumskih požara, o kojoj istraživači raspravljaju godinama: ukupna opožarena površina u svijetu opada, ali sve više ljudi živi dovoljno blizu požara da može pretrpjeti njihove posljedice. Istovremeno, požari postaju i smrtonosniji.
Razlog za različite rezultate leži u pokazatelju razvoja. Samo ga drugi model uzima u obzir, a u scenariju niskih emisija njegov uticaj veći je od posljedica pogoršanja vremenskih uslova pogodnih za požare. Oba modela saglasna su u pogledu budućnosti sa visokim emisijama, u kojoj meteorološki uslovi postaju dominantan faktor.
Poziv na obazrivost prema procjenama
Smanjenje od 92% velika je procjena da bi se zasnivala samo na obrascu uočenom u dosadašnjim podacima, te se tom rezultatu pristupa sa rezervom.
Procjena da bolje upravljanje požarima ublažava njihove posljedice zasnovana je na istorijskim podacima. Samimn tim, istraživači pozivaju na oprez kada je riječ o tome može li se istorijska veza, utvrđena u uslovima relativno umjerene aktivnosti požara, prenijeti na budućnost sa znatno većim rizikom. Iz tog razloga navode dva faktora koja bi mogla narušiti tu vezu.
Požari se u ekstremnim uslovima ponašaju manje predvidljivo i mogu nadmašiti mogućnosti čak i dobro opremljenih vatrogasnih ekipa. Ni novac za zaštitu od požara nije zagarantovan. Preklapanje više kriza moglo bi poremetiti ulaganja u upravljanje požarima, a to je zapravo jedna od neizvjesnosti koju sadašnji scenariji možda potcjenjuju.
Autori ukazuju i na dva nedostatka modela vegetacije, od kojih jedan može dovesti do potcjenjivanja, a drugi do precjenjivanja budućeg rizika. Model ne obuhvata šume kojima se aktivno gazduje niti jednodobne šumske plantaže, za koje autori navode da su često podložnije požarima. Zbog toga bi projekcije mogle biti preniske. Sa druge strane, model možda precjenjuje količinu gorivog biljnog materijala u prirodnoj vegetaciji, jer se njegov dio uklanja krčenjem i kontrolisanim spaljivanjem.
Prevencija postaje važnija kako požari rastu
Na kraju, kao logično pitanje nameće se i to da li bi se moglo zaključiti da je Evropa prešla granicu nakon koje velike požare više nije moguće staviti pod kontrolu. Autori, međutim, nisu željeli da određuju takav prag, te navedena studija ne može utvrditi preciznu granicu nakon koje velike požare više nije moguće obuzdati. Ipak, već danas svjedočimo sve ekstremnijim požarima koji mogu nadmašiti kapacitete vatrogasnih službi. To pokazuje da će, pored samog gašenja, prevencija šumskih požara postajati sve važnija.
Istraživači su uočili i jednu neočekivanu posljedicu scenarija niskih emisija. Poljoprivredno zemljište koje se više ne obrađuje u južnoj i istočnoj Evropi najprije zarasta travom. Trava omogućava brzo širenje vatre, pa je opožarena površina porasla u djelovima Španije i Rumunske nizije. Zelenija Evropa, dakle, nije nužno i manje podložna požarima.
Niko ne zna koliki požar, niti koliko ekstremni vremenski uslovi, predstavljaju granicu nakon koje gašenje više ne daje rezultate. Ova studija nije ni bila osmišljena da to utvrdi. Kako rizik bude rastao, ni najbolja oprema ni najbrojnije ekipe neće moći da nadoknade ono što je propušteno prije nego što je vatra izbila. Evropski odgovor zato se neće mjeriti samo brzinom gašenja, već i sposobnošću da se spriječi da požari prerastu u katastrofu.
