Trenutno stanje u Upravi za izvršenje krivičnih sankcija (UIKS) može imati posljedice po ispunjavanje obaveza Crne Gore u okviru pregovaračkih poglavlja 23 i 24, jer je Evropska komisija (EK) u Izvještaju za 2025. godinu izričito navela da Crna Gora mora napraviti dalji napredak u sprovođenju svih preostalih preporuka Evropskog komiteta za sprečavanje mučenja i nečovječnih ili ponižavajućih postupaka ili kažnjavanja (CPT), odnosno pitanja koja se tiču prevencije torture i postupanja prema uhapšenim osobama.
To proizilazi iz odgovora dostavljenih Pobjedi iz institucije Zaštitnika ljudskih prava i sloboda (ombudsman).
- Stanje u UIKS-u u Spužu pokazuje da je bilo određenih pomaka, ali da se ključni, strukturni problemi ne rješavaju dovoljno brzo i održivo. To, pored mišljenja i izvještaja Zaštitnika, potvrđuju i nalazi CPT-a nakon njegove posjete Crnoj Gori krajem 2025. godine. CPT je izričito konstatovao da veliki broj njegovih ranijih preporuka nije ispunjen i da se stanje u pojedinim segmentima nije suštinski promijenilo od 2017. godine, dok je u Istražnom zatvoru u nekim aspektima čak došlo do pogoršanja - upozoravaju iz institucije ombudsmana.
Da preporuke CPT-a tapkaju u mjestu smatra i Bojana Malović, pravna savjetnica NVO Akcija za ljudska prava (HRA), koja za Pobjedu naglašava da nije dovoljno da Vladini akcioni planovi, izvještaji ili tabele pokažu da je neka preporuka „realizovana“ ili „u toku“.
- Presudno je što se stvarno dešava u pritvorima i zatvorima i da li je položaj ljudi koji se u njima nalaze mjerljivo poboljšan. Ako CPT na terenu ponovo utvrđuje iste dugogodišnje probleme, ili čak pogoršanje u pojedinim oblastima, onda administrativna ocjena da su preporuke ispunjene ne može biti dovoljna. Završno mjerilo mora biti provjerljivo u praksi, a ne samo na papiru. U suprotnom bi izgubilo smisao - kategorična je Malović.
Istakla je da se nadležni moraju baviti i razlozima zbog kojih je do štrajka glađu došlo, te da pritvorenici prvenstveno ukazuju na dugotrajnost pritvora i druga pitanja vezana za krivične postupke, a ne neposredno na materijalne uslove u pritvoru.
U jednom od pisama koje su pritvorenici dostavili medijima, izrazili su zabrinutost zbog, kako su naveli, izostanka reakcije HRA. Malović je za Pobjedu kazala da razumije pritvorenike koji očekuju reakciju organizacija koje se bave zaštitom ljudskih prava, ali podsjeća da se upravo HRA već godinama bavi pitanjima na koja oni sada ukazuju.
- Protivili smo se i pokušaju da se maksimalno trajanje pritvora do prvostepene presude produži sa tri na pet godina. Koliko se može zaključiti iz medijskih izvještaja, dio zahtjeva aktuelnih štrajkača odnosi se i na pitanja dokazne vrijednosti SKY i ANOM komunikacija i na konkretne krivične postupke. O tim pitanjima konačnu odluku mogu donositi sudovi, a HRA ne može preuzimati njihovu ulogu. To, međutim, ne umanjuje obavezu države da ozbiljno razmotri razloge štrajka i da svakom pritvoreniku obezbijedi puno poštovanje njegovih prava - objasnila je Malović za Pobjedu.
O aktuelnom štrajku, kako je navela, nijesu posebno razgovarali sa predstavnicima Ministarstva pravde ili UIKS-a, ali da su sa ministrom pravde Bojanom Božovićem ranije razgovarali o ispunjenosti preporuka CPT-a.
- Više puta smo od Vlade tražili i javnu raspravu o preporukama CPT-a, kao i automatsko objavljivanje njegovih izvještaja, što smatramo posebno važnim u ovoj fazi pristupnih pregovora, jer je sprovođenje preporuka CPT-a povezano sa završnim mjerilima za Poglavlje 23. Javnost mora imati uvid u stvarno stanje i stepen sprovođenja tih preporuka. Na ove zahtjeve iz Vlade nijesmo dobili odgovor - pojašnjava Malović.
I iz institucije ombudsmana naglašavaju da je EK u svom Izvještaju posebno evidentirala veliki broj pritvorenih lica i štrajkove glađu u Spužu.
Govoreći o gorućim problemima koji traju godinama, podsjećaju da nijesu sprovedene preporuke koje se odnose na smanjivanje prenatrpanosti, posebno Istražnog zatvora, obezbjeđivanje dovoljnog životnog prostora po licu, neadekvatan režim aktivnosti za pritvorenike...
Iz institucije ombudsmana napominju da pritvorenici u pojedinim slučajevima provode 22–23 sata dnevno u ćelijama, da su uslovi za maloljetnike neadekvatni, kao i zdravstvena zaštita.
Zbog toga je, kako su iz institucije Zaštitnika kazali, Ministarstvo pravde formiralo Radni tim za međuinstitucionalnu saradnju, čiji je cilj koordinisano i sistemsko adresiranje preporuka CPT-a.
REKORDNI NIVO PRENATRPANOSTI
Iz institucije Zaštitnika ljudskih prava i sloboda ističu da je CPT u preliminarnim nalazima iz decembra 2025. naveo da se u pojedinim ćelijama obezbjeđivalo svega 2,5 m² životnog prostora po pritvoreniku, kao i da je prenatrpanost u dva istražna zatvora dostigla rekordni nivo.
Pojašnjavaju da je takvo stanje neprihvatljivo i ispod svih standarda CPT-a.
- Ako u prostoriji od 20–25 m² boravi 13 osoba, to znači približno 1,54 do 1,92 m² po osobi, prije nego što se razmatra pitanje prostora koji zauzimaju sanitarni čvor, namještaj i druga oprema. CPT kao polazni standard koristi najmanje 4 m² životnog prostora po zatvoreniku u zajedničkim ćelijama, ne računajući sanitarni prostor; za jednokrevetne prostorije standard je najmanje 6 m² - kazali su iz institucije Zaštitnika.
Upozoravaju i na navode iz Izvještaja CPT, koji je nakon posjete 2025. godine, ocijenio da kombinacija veoma loših uslova, višegodišnjeg trajanja pritvora, zaključavanja u ćelijama 23 sata dnevno i gotovo nepostojećeg režima aktivnosti može doseći nivo nečovječnog i ponižavajućeg postupanja.
- Zaštitnik je s tim u vezi više puta naglašavao da nedostatak finansijskih sredstava na strani države sam po sebi ne može predstavljati opravdanje za neobezbjeđivanje uslova koji poštuju ljudsko dostojanstvo i minimalne standarde zaštite lica lišenih slobode - ustvrdili su za Pobjedu.
Iz HRA su za Pobjedu saopštili da prekomjerni i dugotrajan pritvor, kao i nedovoljna primjena alternativnih mjera, doprinose prenatrpanosti i pogoršanju uslova u pritvorskim jedinicama.
- Pozdravljamo mjere koje su preduzete po hitnim preporukama CPT-a, međutim one ne rješavaju prenatrpanost, dugotrajnost pritvora i nedostatak aktivnosti. HRA se zajedno sa Juventasom još od 2015. zalaže za izgradnju nove zgrade Istražnog zatvora u Podgorici, jer u postojećoj nije moguće obezbijediti uslove koji bi pritvorenicima omogućili dovoljno vremena van ćelija, rad i rekreaciju u skladu sa evropskim standardima - istakli su iz Akcije za ljudska prava.
Iz institucije ombudsmana poručuju da ako starješina/ka organa, odnosno lice koje rukovodi organom ne postupi u skladu sa preporukom u određenom roku, ne dostavi izvještaj o radnjama po preporuci, odnosno ne navede dovoljne i relevantne razloge zbog kojih preporuka nije izvršena ili nije izvršena u cjelosti, Zaštitnik/ca može upoznati neposredno viši organ, sačiniti poseban izvještaj, obavijestiti javnost ili pokrenuti prekršajni postupak u skladu sa ovim zakonom - objašnjavaju iz institucije Zaštitnika.
Novi zakon, kako su kazali, predviđa strožu odgovornost i novčanu kaznu za one koji u roku koji odredi Zaštitnik ne dostave izvještaj o sprovođenju preporuke, planiranim mjerama i rokovima za njihovo izvršenje ili ne obrazlože zašto preporuka nije sprovedena u potpunosti.
- Pored formalnih mehanizama predviđenih Zakonom o Zaštitniku, veoma važan instrument predstavlja i javno ukazivanje na slučajeve dugotrajnog nepostupanja po preporukama. Zaštitnik o uočenim problemima i neizvršenim preporukama kontinuirano informiše javnost kroz svoje godišnje i posebne izvještaje, saopštenja i obraćanja medijima, a o pitanjima od posebnog značaja može govoriti i pred nadležnim skupštinskim odborima i na plenumu Skupštine Crne Gore - istakli su za naš list.
Kada je riječ o uslovima u kojima se nalaze pritvorenici, smatraju da je jako važno da se o tim pitanjima otvoreno razgovara u javnosti.
- U tom smislu, zahvalni smo i predstavnicima medija na interesovanju za stanje u Zatvoru u Spužu, jer odgovorno medijsko izvještavanje doprinosi tome da pitanja zaštite ljudskih prava ne ostanu samo predmet institucionalnih preporuka i izvještaja, već da budu predmet kontinuirane javne pažnje i rasprave - naglašavaju iz institucije Zaštitnika ljudskih prava i sloboda.
Naglašavaju da je važno da se preporuke posmatraju kroz kontinuirani monitoring u okviru Nacionalnog mehanizma za prevenciju torture (NPM) te da to omogućava da se utvrdi što je zaista sprovedeno, šta je samo formalno prihvaćeno, a šta nije urađeno.
MOGUĆA RJEŠENJA PROBLEMA
Prema stavu institucije Zaštitnika, država najhitnije mjere treba da usmjeri na rješavanje uzroka, a ne samo posljedica prenatrpanosti.
Dodaju da izgradnja i proširenje kapaciteta mogu kratkoročno ublažiti problem, ali sami po sebi nijesu održivo rješenje.
- CPT je izričito naveo da dodatni prostor može predstavljati samo privremeno olakšanje i da je potrebna sveobuhvatna promjena sistema pritvora. Država mora uspostaviti održivi sistem u kojem se preporuke Zaštitnika i CPT-a, a koje su u prethodnim odgovorima jasno identifikovane, tretiraju kao konkretne obaveze čije se sprovođenje mora kontinuirano pratiti, mjeriti i za koje mora postojati jasna institucionalna odgovornost - zaključili su iz institucije ombudsmana za Pobjedu.
Pravna savjetnica HRA podsjeća da su još prilikom dobijanja IBAR-a Crna Gora nije sprovela preporuke CPT-a niti ispunila privremena mjerila u oblasti zabrane torture.
- Ipak, EU je ocijenila da su mjerila ispunjena. Smatramo da je to bio prevelik kompromis na račun ljudskih prava: ozbiljni problemi ostavljeni su da se rješavaju kasnije. Najnoviji nalazi CPT-a pokazuju da oni i dalje postoje, a da se stanje u nekim oblastima i pogoršalo. Zato očekujemo da EU pri zatvaranju Poglavlja 23 insistira na stvarnom sprovođenju preporuka CPT-a i mjerljivim rezultatima u praksi - poručila je Malović za Pobjedu.
U Istražnom 83 pritvorenika štrajkuju glađu
Iz Uprave za izvršenje krivičnih sankcija (UIKS) juče je saopšteno da u Istražnom zatvoru 83 pritvorenika štrajkuju glađu.
Istakli su da je pritvorenicima koji učestvuju u štrajku glađu obezbijeđena sveobuhvatna i kontinuirana zdravstvena zaštita, kao i da su pod stalnim nadzorom, te da je njihovo trenutno zdravstveno stanje stabilno.
